Maandag 17/06/2019

Oorlog en terpentijn

"Ik heb de ziel van het boek moeten verbrijzelen"

Jan Lauwers (l.) brengt Stefan Hertmans' succesboek 'Oorlog en terpentijn' naar de planken. Beeld Eric de Mildt

Met Oorlog en terpentijn wist auteur Stefan Hertmans in 2013 een gevoelige snaar te raken – in Vlaanderen, en ver daarbuiten. Needcompany-brein Jan Lauwers brengt het verhaal van Hertmans’ grootvader vier jaar later op de planken – op zijn eigen manier. “Ik heb het moeten loslaten, maar ik voelde me ook bevrijd.”

“Als je Stefan niet kent en je steekt Urbain, de protagonist van Oorlog en terpentijn, in een verfilming, zou je er een Rambo van kunnen maken”, vertelt Jan Lauwers, het brein achter het Brusselse theatergezelschap Needcompany. “Want in de oorlog zei hij altijd: ik ga wel. Altijd als eerste naar de vijandelijke linie. En hij schoot nog altijd raak ook. Als je dat verfilmt, krijg je een Sylvester Stallone.”

Maar dat is niet hoe Stefan Hertmans hem beschreef in zijn bejubelde roman uit 2013, en het is niet hoe Lauwers hem Oorlog en terpentijn op de planken brengt. “Maar ik heb wel tegen Stefan gezegd: je moet je een beetje voorbereiden. Want het boek is het boek, en als je het boek leest… Het is een hard boek, maar je hebt nooit het gevoel dat het té hard is. Er zit hoop in, het is een beetje melancholisch. Maar de voorstelling is een mep in je gezicht.”

Hertmans, jarenlang docent aan het Gentse KASK, legt uit hoe dat komt. “Het boek is een drieluik, en het eerste en het derde deel zijn reflectief, waarin ik, als auteur aan het woord ben. Je zit met die buffer ten opzichte van de verleden tijd. In de voorstelling valt die auteur, en de afstand tot het verleden, weg. Daardoor is de vertelling veel directer. En veel harder.”

Wie praat met Stefan Hertmans en Jan Lauwers – naast bewonderaars van elkaars werk ook goede vrienden – wordt meegenomen op een rit door de literatuur- en theatergeschiedenis. Op een uurtje tijd worden auteurs als T.S. Eliot, Anton Tsjechov en Vladimir Nabokov geciteerd, en theoretici als Hans-Thies Lehmann en Jacques Derrida. We passeren barok, romantiek, postmodernisme, en een uitgebreide analyse van het werk van de schilder Velázquez. Maar steeds opnieuw komen de twee bij hetzelfde uit: de enorme impact van het verhaal over de onopvallende grootvader van Hertmans, Urbain Martien.

Geen rustpunten

“Het is een verhaal over een kleine mens die de grote passies van het leven heeft gekend”, vindt Hertmans zelf. “Dat vinden veel mensen herkenbaar, dat blijft plakken – ook aan mij. Ik heb altijd het idee gehad: als je op de tram zit, zie je over je misschien een vrouw met een tasje op haar knieën, die er totaal anoniem uitziet. Maar je weet niet wat voor een gepassioneerd leven ze misschien leidt. Er zijn zeer uitzonderlijke mensen van wie je het nooit zou vermoeden, en die interesseren mij als schrijver veel meer. Mijn grootvader was zo’n kleine, anonieme man. Hij was geen Rambo.”

Met die kleine, anonieme man is Lauwers op zijn eigen manier aan de slag gegaan. “Ik heb niets aan de tekst van Stefan veranderd. Maar het is wel een adaptatie: voor mij is een boek een blok marmer, waaruit ik een nieuwe creatie moet kappen. Enkel conflicten die in het boek zitten, heb ik behouden. De bespiegelingen die Stefan doet, die krijg je niet mee. Er zijn dus geen rustpunten meer, waardoor de hele voorstelling één grote conflictzone is geworden.”

Het is die eigenzinnige, compromisloze benadering die Hertmans aanspreekt, legt hij uit. “De vertelwijze van Jan is uniek. De disruptieve vertellingen van Needcompany, waarbij uit het niets een dans of een muziekstuk ontstaat, heb ik nergens anders gezien. En omdat het boek ook disruptief verteld is, weet ik dat het veilig is in Jans handen. Ik weet dat hij de complexiteit ervan niet zal verraden. Ook al wordt het bij hem veel directer, omdat hij zijn eigen manier van vertellen heeft.”

Bange lezers

Wie een trouwe enscenering verwacht, is er dus aan voor de moeite. “Ik heb Stefan uit de voorstelling geschrapt”, zegt Lauwers zonder verpinken. “De ik-figuur van Stefan is heel belangrijk in het boek, maar ik heb dat weggenomen, ook al is dat 30-35 procent van het verhaal. Ik kan daar niets mee doen. Ik heb de ziel van het boek moeten verbrijzelen om hier een theatervoorstelling van te maken, die op zichzelf kan staan. Zoals Tsjechov zei: wie creatief wil zijn, moet ijskoud zijn.”

Hij haalt een voorbeeld aan. “Tijdens de voorstelling schildert Benoît Gob, die Urbain vertolkt, op een bepaald moment een schedel. Toen Stefan dat zag, riep hij: dat mag niet! Mijn grootvader heeft nooit een schedel geschilderd!”

Hertmans: “Dat was kitsch voor hem, dat paste niet in zijn visie. Mijn grootvader zou daarvan een enorme afkeer hebben gehad.”

Lauwers: “Ik heb hem gezegd: het is gewoon Urbain nu. Het is jouw grootvader niet meer.”

Hertmans: “Het is nu zijn acteur geworden, zijn personage. Ik heb dat moeten loslaten, maar ik voelde me ook bevrijd.”

Vier jaar geleden, toen Oorlog en terpentijn net verscheen, had hij dat niet gekund. “Omdat het, voor een stuk toch, een heel persoonlijk boek was. Als ik de cahiers van mijn grootvader vandaag opensla, krijg ik nog altijd een krop in mijn keel. Die persoonlijke link zal altijd blijven.”

“Maar de afgelopen vier jaar is het boek ook een beetje publiek domein geworden. En ik ken Jan als vriend, ik waardeer hem als mens, ik volg zijn werk al decennia. Er was dus voldoende, en ik heb voldoende tijd gehad om afstand te nemen van het boek. Meer dan de lezers, misschien. Sommigen hebben me al gemaild: ik durf niet te komen kijken. Ik denk dat zij banger zijn dan ik.”

Oorlog en terpentijn (Needcompany). Vanaf 7 december in Toneelhuis, Antwerpen. Daarna op tournee. Vanaf 12 december is Hertmans' nieuwste boek, De stoker van de hamam van Féz, verkrijgbaar als boekhandelsgeschenk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden