Woensdag 03/03/2021

InterviewBoeken

Iers literair talent Naoise Dolan: ‘Met niet-autisten praten kan me nog altijd overdonderen’

Naoise Dolan: ‘Ik voel me wel aangetrokken tot punchy vrouwen die op alles een repliek hebben, maar op niks een antwoord.’ Beeld rv
Naoise Dolan: ‘Ik voel me wel aangetrokken tot punchy vrouwen die op alles een repliek hebben, maar op niks een antwoord.’Beeld rv

Ze is queer en gediagnosticeerd als autistisch, maar wil daar liefst niet te veel woorden aan vuil maken. In haar debuut Opwindende tijden weet de Ierse Naoise Dolan (28) de  besognes van haar generatie slim vast te leggen.

Als jonge Ierse schrijfster debuteren met een roman tjokvol millennialdilemma’s en relationele spitstechnologie? Dan word je meteen als een soort lookalike van Sally Rooney (Normal People) gelabeld.

Temeer daar Naoise Dolan haar eerste schrijfstappen zette met een voorpublicatie in het literaire magazine The Stinging Fly, waar Rooney mee de lakens uitdeelt. Maar sinds zeven uitgevers naar haar hand dongen en Weidenfeld & Nicolson haar glorieus aan boord haalde, staat Dolan helemaal op eigen benen.

BIO • Ierse schrijver • maakt furore met haar debuutroman Opwindende tijden (Exciting Times, 2020) • geboren in Dublin op 14 april 1992 • woonde in Hongkong, Italië, Singapore en England • studeerde aan Trinity College in Dublin • haalde in 2020 de shortlist van The Sunday Times Young Writer of the Year-prijs 

Haar debuutroman Opwindende tijden verzamelt wereldwijd vertalingen en herdrukken en maakt nu ook in het Nederlands een opmars. Ongetwijfeld nam u in de boekhandel ook al het covertje met de drie tandenborstels ter hand. En wacht, er is ook een tv-serie op komst. “Maar dat is nog niet voor direct”, remt Dolan het enthousiasme af.

Dolan heeft de vergelijking met Rooney al vaak voor de kiezen gekregen. Maar daar ligt ze niet echt wakker van: “Lezers en critici willen altijd gretig vergelijken. Maar als schrijver ben je met je eigen verhaal bezig – een tekst dan nog waar niemand aanvankelijk in gelooft – en al helemaal niet met je tijdgenoten. Dat je dan later in een stroming wordt geplaatst? Dat is meer de zorg van de buitenwereld dan van mezelf. En na een tijd waait het wel over.”

Dat Dolan, samen met Rooney, in een rijtje beloftevolle, vrouwelijke Ierse auteurs als Nicole Flattery en Molly Aitken (onthoud die namen) past, daar is ze natuurlijk wél trots op. “Jonge schrijvers raken bij ons vrij makkelijk gepubliceerd in tijdschriften, die toch nog altijd een springplank en kweekvijver zijn. En de belangstelling voor de Ierse literatuur groeit vooral weer in het buitenland, ja.”

Dolan heeft zich voor het interview tegen een hoog, wit raamkozijn aangeschurkt. Laag winters zonlicht trekt af en toe een felle streep over haar bleke gezicht met gestifte lippen. En wanneer ze over haar lange zwarte lokken strijkt, lijkt

Dolan eventjes ontsnapt uit een gothic novel of zo’n pompeus kostuumdrama. In een mum van tijd heeft ze met haar outfits en looks ook in modemagazines als Stylist, Vice of ID een plekje veroverd. Daar las ik dat ze van ‘vegan chocolate’ en ‘amarettokoffie met amandel’ houdt en voor haar huid slechts La Roche Posay-Effaclar Moisturiser gebruikt. Parate kennis die ik maar niet te berde breng.

Driehoeksrelatie

Dolan woont – na omzwervingen in Hongkong, Singapore en Italië – tegenwoordig in Londen, maar haar vettige en tegelijk zangerige Ierse accent kan ze niet verdoezelen. Af en toe valt de Skype-verbinding weg. “Oh, een platte batterij”, zucht ze, als ze op mijn scherm weer opflitst. Sinds haar roman in april 2020 verscheen, pal voor de Britse lockdown, heeft ze alle promotie virtueel gevoerd. “Dat was aanpassen. Maar voor de rest heeft het boek er weinig hinder van ondervonden. Ik weet dat ik van geluk mag spreken dat mijn roman in deze rare tijden zo zijn weg vond. Vooral ook omdat ik geen flauw idee had van hoe de literaire wereld werkte.”

De Angelsaksische pers zwaaide uitvoerig met het wierookvat voor Dolan en haar spitsvondige, zij het zowel cynische als ironische debuut Opwindende tijden. En terecht. Genadeloze oneliners zorgen voor peper en zout en maken het tot scherpere én grappigere kost dan Rooneys Normale mensen.

De roman speelt zich af in de abstract-commerciële wereld van Hongkong, waar drie hyperbewuste, intelligente millennials in een driehoeksrelatie verstrikt raken. De biseksuele Ada nestelt zich in de comfortabele wereld van de in Eton geschoolde bankier Julian en verruilt haar Airbnb voor zijn luxe-appartement, waarbij het tot een haast economisch voortgedreven relatie­ruil komt.

Maar: ‘Er waren nog andere redenen waarom je hem leuk vond, sommige zelfs best zuiver’, denkt Ava, ‘bijvoorbeeld zijn droge humor en zijn door jou gedeelde inschatting dat jullie allebei een stuk intelligenter waren dan iedereen die je kende.’

En toch, wanneer Julian even de rug keert en zijn thuisland bezoekt, komt de bijna perfecte, hoogopgeleide Hongkong-ingezetene Edith, trainee-juriste op een advocatenkantoor, op de proppen en lijken er échte emoties in het spel: Ava’s zekerheden wankelen, de aantrekkingskracht is onmiskenbaar en de seks passioneel. Maar zowel voor Julian als Edith verbergt Ava dat ze een liaison heeft met de ander. ‘Een ontroerende exploratie van moderne vrouwelijke zelfhaat’, vond The Guardian over Opwindende tijden. ‘Een wrang, droogkomisch maar verfrissend verhaal over klasse en privilege.’ Zelf denkt Dolan dat haar roman draait “om geld, taal, macht en het eeuwenoude dilemma: hoe verwacht je dat andere mensen kwetsbaar zijn bij jou als je niet kwetsbaar bent bij hen?”

Elkaar vliegen afvangen

Dolan schreef haar debuutroman al een drietal jaar geleden en dat merk je aan bepaalde – gedateerde – details, onder meer over de al van het toneel verdwenen gewezen Labour-leider Jeremy Corbyn én een paar politieke gebeurtenissen in Ierland. “Maar het leek me beter het zo te laten en niet meer aan de context te gaan sleutelen”, zegt ze. “De lezer snapt de referenties wel.”

“Pas in mijn laatste jaar aan de universiteit, aan Trinity College, ben ik beginnen te schrijven. Maar niet zo intens en al zeker niet elke dag. Ik dacht ook niet na over publiceren. Dat lijkt me een slechte manier om jezelf te motiveren. Pas toen ik klaar was, ben ik naar een uitgever gaan uitkijken.”

Toen kort na verschijning ook Booker Prize-winnares Hilary Mantel Dolans boek de hemel in prees en ‘van een scherpzinnig, onbevreesd en innemend debuut’ sprak, ging de bal helemaal aan het rollen. “Oh my god ja, ik was wel even van de kaart toen die mail via mijn uitgever binnenfloepte.”

Opvallend is dat Dolan zich niet eerst aan korte verhalen waagde. Ze legde meteen de lat hoog en koos voor het grote werk: de roman. “Het is een genre waar ik het meest affiniteit mee heb en dat ik ook het liefste lees. Als tiener waren mijn grootste voorbeelden Engelse victoriaanse schrijvers, van Jane Austen en George Eliot tot Charles Dickens.”

Geen wonder dat ze nadien in Oxford nog een extra specialisatie victoriaanse Engelse literatuur studeerde. “Maar ken je ook Zora Neale Hurston? Met die Amerikaanse schrijfster en feministe, en haar korte verhalen, heb ik veel voeling. Sommige thema’s zijn van alle tijden.”

Opwindende tijden wordt keer op keer voortgedreven door dialogen. Puntige dialogen, vlijmscherp, alsof de hoofdpersonages elkaar vliegen afvangen. Dan weer tiktakkend en speels. “In mijn eerste aanzetten voor dit boek had ik de dynamiek van een toneelstuk voor ogen”, vervolgt Dolan. “Ik heb de gewoonte om soms conversaties in de metro op te pikken en daarmee aan de slag te gaan. Ik laat de personages praten en zie wel waar ik uitkom. Ik weet niet hoe ze zullen reageren, tot ik aan het schrijven ben”.

Het is alsof hun identiteit door hun ontmoetingen wordt bepaald, alsof hun persoonlijkheid constant vloeiend is. “Ze putten betekenis uit de mensen met wie ze zich omringen. Zij halen onvermoede aspecten van hun identiteit naar boven. Want wat is de precieze kern van onze persoonlijkheid?”

Of heeft het ook te maken met de stijl van een generatie die voortdurend haar gevoelsleven nauwlettend bijstuurt in virtuele tekstcommunicatie, iets wat ook Ava en Edith doen? “Daar ben ik het niet helemaal mee eens”, wuift Dolan de suggestie weg. “Neem nu Portnoy’s klacht van Philip Roth. Dat boek verscheen ver voor mijn geboorte, maar daar had je ook dat analytische, dat voortdurend op de rooster leggen van je gevoelens. Het is niets nieuws. Kijk maar naar de klassieke briefroman. Maar het is natuurlijk fijn als er hedendaagse resonanties doorklinken, uiteraard zijn die erin gestopt.”

Mogen we zeggen dat Opwindende tijden het niet zozeer van de plot moet hebben? “Het hangt er natuurlijk van af wat je onder plot verstaat. Ook de evolutie van de karakters stuwt het verhaal vooruit. Stel dat iemand plots een geweer zou bovenhalen, tja, dat zou ongeloofwaardig zijn. (lacht) Mensen die over hun emoties denken en van idee veranderen, dat is natuurlijk visueel niet zo dramatisch.”

‘Ik heb de gewoonte om conversaties in de metro op te pikken en daarmee aan de slag te gaan.’ Beeld Kip Carroll
‘Ik heb de gewoonte om conversaties in de metro op te pikken en daarmee aan de slag te gaan.’Beeld Kip Carroll

Dolan geeft zich met plezier over aan zwarte satire, zegt ze. “En dat lukt het best als je schrijft over een groep waar je zelf niet toe behoort. Vergeet niet dat we in Ierland iemand als Oscar Wilde hadden. Zijn wittiness zijn we niet vergeten.”

Vernedering

Gezegend met een soort hyperbewustzijn is haar hoofdpersonage Ava in ieder geval. Ze is een type dat tussen berekening en emotie laveert. Die dubbelzinnigheid heeft Dolan prima gecapteerd. “Het lijkt erop alsof ze aanvankelijk een effectieve manier heeft gevonden om te overleven en geld te sparen door bij Julian in te trekken. Maar op de lange termijn zal ze zich nooit zomaar met een proper geweten in die kapitalistische wereld staande kunnen houden.”

Dolan legt voortdurend tweespalten en dubbelzinnigheden van haar personages bloot: “Er is een nieuwe klasse van mensen met een enorme hoeveelheid cultureel kapitaal ontstaan. Maar economisch moeten ze knokken om rond te komen. Hun veelvoudige universitaire achtergrond kunnen ze niet meer verzilveren. Kijk maar hoe moeilijk het is om in zoveel wereldsteden de hoge huur te kunnen blijven betalen.”

De vernedering van jonge mensen op de huurmarkt is een leidend thema, zij het niet zonder komische neveneffecten. Een huis lijkt wel het nieuwe goud voor de millennialgeneratie? “Voor mensen van mijn leeftijd is dat helaas herkenbaar. Waardoor ze vaak hun toevlucht tot huisgenoten moeten nemen. Ook in Dublin moet je tegenwoordig soms 1.800 tot 2.000 euro per maand aan huur betalen. Daarmee vergeleken heeft Ava aan het begin, in haar gedeelde Airbnb in Hongkong, niet eens een bijzonder slechte positie, al weet ze haar vlug te verbeteren.

“Maar de huisvestingsproblematiek is niet enkel bij millennials aan de orde, het is een veel algemener probleem, voor iedereen die zonder geld zit.”

In Opwindende tijden wonen mensen overigens meestal in ‘ecovriendelijke spitlevel-loftwoningen’ waar ze in precoronatijden soirées à volonté geven.

Hazenpad

Dolan schreef haar boek toen ze in Hongkong taallessen gaf, niet zo heel lang voor de pro-democratierellen er uitbraken én heel wat expats er het hazenpad kozen, een fenomeen dat door corona alleen maar werd versterkt. Maar toch blijft het decor abstract én beperkt. De roman zou zich in iedere andere wereldstad kunnen afspelen. “Je merkt wel hoe consumeren als ideologie in Hongkong zo normaal is. Ik was erdoor gefascineerd, omdat mensen er gewoon voor gaan, ze hebben er geen schaamte over.”

Maar Dolan is vooral uiterst voorzichtig om dit boek autobiografische componenten toe te dichten. In The Irish Times schreef ze daarover een ferm opiniestuk: ‘Ik denk niet dat iemand zaken met mijn persoonlijke leven heeft, alleen maar omdat ik een boek heb geschreven. Het is niet dat ik een enorme kluizenaar ben – ik ben vrij actief op Twitter en Instagram – maar ik wil dat mijn boek op zijn eigen voorwaarden en merites wordt gelezen. De vraag of het ‘echt gebeurd’ is, is minder relevant.’

Ze knikt hevig, als ik haar het citaat voorleg. “Ja, waarom moeten we altijd maar weer de persoon achter de schrijver leren kennen of in zijn leven zitten wroeten? Het komt vermoedelijk omdat ik boeken op een andere manier lees. Ik vond het in de Engelse les altijd vreselijk als het leven van een auteur er meteen werd bijgesleept. Bij de analyse van een gedicht werd er onmiddellijk naar de biografie van de dichter gekeken. Maar wordt een gedicht beter als je weet wat de auteur heeft uitgespookt? Ik denk van niet. Ik juich een literaire cultuur toe waarin dat allemaal niet nodig is.”

Maar ze deelt toch zelf veel op Twitter, is dat dan niet paradoxaal? “Ik vind het belangrijk om sociale media als Twitter te gebruiken, vooral om je collega’s te laten zien waarmee je bezig bent of wanneer je een fijne recensie krijgt. Dat geeft een gevoel van voldoening. Maar ik kies wél zelf hoever ik daarin ga.”

Pas onlangs outte Dolan zich als queer en kreeg ze de diagnose van autistisme. Maar tegelijkertijd blijft ze er discreet over. “Toch is het alternatief, erover zwijgen, erger voor mij. Omdat het misverstanden veroorzaakt. En omdat het toch wel belangrijk is om er aandacht voor te vragen. Omdat ik bang was dat er plots een dramatisch coming-outmoment zou komen, waardoor ik niet kon terugkrabbelen. Nu hoef ik er niet constant meer over na te denken.”

In een ander stuk in de Ierse Independent geeft ze het grif toe: ‘Praten met niet-autisten kan me nog altijd overdonderen. Eigenlijk leerde ik vooral in romans hoe mensen met elkaar en met emoties omgaan, en wat hun precieze intenties zijn.’

Werk aan de winkel

“Mijn proza mag dan al niet autobiografisch zijn, ik voel me wel aangetrokken tot personages die gevoelig zijn voor die thema’s: punchy vrouwen die een repliek op alles hebben, maar een antwoord op niets. En ik denk dat het opgroeien in een vaak homofoob Ierland me alleszins een zetje in de richting van schrijven over menselijke machtsdynamieken heeft gegeven”, zegt Dolan.

Volgens haar is er qua lgbtq-representatie in de literaire wereld nog wel werk aan de winkel. “Het ideaal is dat het gewoon aanvaard wordt, dat het zeer normaal is. Zeker in Ierland is het lang niet altijd evident, al bekijk ik het sinds ik in Londen woon allemaal meer van een afstand. Maar nog maar in 2015 hadden we dat hele debat over het same-sex marriage, met een referendum. Dat is uitbundig gevierd, maar er kunnen altijd krachten opduiken die weer hun slag proberen te slaan.

“Het komt er dus op aan waakzaam te blijven. Ook Ierland is vatbaar voor conservatieve tendensen. De invloed van het white nation-populisme dat uit de Verenigde Staten overwaait, valt niet weg te cijferen. Vooruitgang is niet altijd lineair, nee.”

Naoise Dolan, Opwindende tijden, Atlas Contact, 304 p., 22,99 euro. Vertaling Lisette Graswinckel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234