Zaterdag 07/12/2019

Lofzang

Hugo Camps brengt een ode aan Liesbeth List: "Alleen al hoe ze het podium opliep, opende het hart"

Beeld Erik Smits/Lumen

Vandaag zendt Radio 1 de Lage Landenlijst uit, de 100 beste Nederlandstalige nummers sinds 1945. Vorig jaar eindigde ‘Pastorale’ van Liesbeth List en Ramses Shaffy op één. List (75) is geraakt door een zachte vorm van dementie en neemt afscheid van de schijnwerpers. Hugo Camps staat even stil bij deze grande dame.

Ze zegt het podium dus vaarwel, de diva van het Nederlandse chanson, maar ze zal niet vlug vergeten worden. Sinds de jaren 1960 was Liesbeth List samen met Ramses Shaffy de geliefde vertolkster van een literair repertoire. Het duo kwam met diepere teksten die vaak een hit werden. ‘Pastorale’ en ‘We zullen doorgaan’ zijn klassiekers die hun tijdloosheid hebben bewezen. In december 2009 overleed Shaffy na een diepe slaap in de armen van Liesbeth List. Zes jaar later ­stierf haar man Rob, die lang een restaurant had in Amsterdam.

Van weeskind tot weesdame: het is de rode draad in het leven van La List. Maar in zelfbevraging had ze weinig zin. “Het leven is alleen hier en nu, vroeger met man, nu met kind.” Het barre ­verleden van haar ei­gen kindertijd heeft ze jaren geleden afgesloten, al­thans weggeduwd. “Yoga heeft me geholpen.”

Er viel veel te vergeten. Tot haar vijfde levensjaar zat ze met haar moeder in het jappenkamp. Moeder werd er misbruikt als troostmeisje, een eufemisme voor jappenhoer. De kleine Liesbeth was bijna altijd ziek. Hoge koorts, tot 42 graden. Haar moeder pleegde uiteindelijk zelfmoord, haar vader hertrouwde met een vrouw die ook in het kamp had gezeten. “Gelukkig gaf hij me weg aan mijn adoptieouders in Vlieland. Ik heb hem nooit meer teruggezien. Zijn tweede vrouw zag mij als de duivel. Ze kerfde van pure haat met scheermesjes in mijn handen. De littekens zijn er nog.”

Ze kreeg genoeg liefde van haar adoptie­ouders, maar de sociale controle op een eiland is moordend. Liesbeth moest naar de stad, naar Amsterdam, waar haar nieuwe angsten en ­frustraties wachtten, maar waar ze tenminste anoniem kon zoenen en huilen.

Explosie van pijn

De oorlog is nooit helemaal weggegaan. Ze zong geregeld het repertoire van Mikis Theodorakis ter ondersteuning van alle oorlogsslachtoffers. En tegen de verlatenheid van die slachtoffers. Haar liedjes met Ramses waren meestal spetterend, maar zelf zong ze liever over leed. “Dat kende ik van binnenuit.” Niet toevallig gaf ze avondvullende voorstellingen met liedjes van Edith Piaf en Jacques Brel. “Elk lied als een explosie van pijn.”

Ze ontmoette Cees Nooteboom en begon een jarenlange relatie. Gelukkige jaren waren het niet. “Ik werd volgepropt met complexen. Die generatie schrijvers liet geen vrouwen toe. Of hooguit als decorstuk. Sois belle et tais-toi. Mulisch en Campert waren niet anders. Langzaam werd ik murw gemaakt, terwijl ik van nature niet een volgzaam meisje was. Op mijn 37ste heb ik er een punt achter gezet. Heb het prachtige herenhuis verlaten met een koffertje platen. Hugo Claus kwam weleens langs en heeft ooit nog een liedje voor me geschreven. Opnieuw moest ik uit een spiraal van angsten en onzekerheden breken. En weer deed ik daarbij een beroep op yoga.”

Ramses Shaffy en Liesbeth List in 1975. Staat hun ‘Pastorale’ dit jaar weer op één in de Lage ­Landenlijst van Radio 1? Beeld Paul Huf/MAI

De strijd tegen onzekerheid heeft lang geduurd. Heel Amsterdam viel in katzwijm voor Ramses Shaffy die als instituut van de bohème alleen maar bewonderaars had, terwijl Liesbeth er een beetje bijhing. Intussen waren nieuwe muziekgenres ontstaan en verslapte de aandacht voor verliteratuurde teksten in het Nederlands. Grote podia moesten worden ingeruild voor kleine zaaltjes. La List voelde zich weer Elly Driessen worden, haar geboortenaam.

Halfweg de jaren 1990 zei ze me: “Als je met Brel begonnen bent, kun je niet eindigen met een fluddertekst. Ik had in Parijs de Olympia gezien, dan ga je niet meer van café naar café met een doedelzak. Ik heb in mijn carrièredip weleens tegen Hu­­go Claus gezegd: ‘Waarom geef je mij niet eens een mooie rol in een toneelstuk?’ Zijn antwoord: ‘Ik zie jou echt niet als meid op een hooiberg zitten.’ Ieder­een dacht altijd dat mijn pruik en vuurrode lippen bij mij waren ingemetseld. Ze wilden mij niet zonder zien. En ik ben natuurlijk niet brutaal genoeg.”

Edith Piaf

Na lyrische recensies in de pers over haar rol in de musical Piaf brokkelde haar onzekerheid af. “Toen geloofde ik het: ik kan dus tóch iets. Het was een comeback: de zalen stroomden vol. Wie me ook geholpen heeft, is Frank Boeijen. Dat deze grote kunstenaar een album voor mij wou volschrijven, bracht me in balans.”

Liesbeth List zien optreden, vervulde me altijd met huiver. Alleen al hoe ze het podium opliep, opende het hart. Die gratie, het krijtwitte gezicht, de gevoileerde ogen… ze kon zo naast Juliette Gréco staan. Zelfs haar lach was gedistingeerd. Vooral in haar leedrepertoire was ze indrukwekkend. Ze zei me eens: “Oeverloze treurigheid maakt me stoned. Ook omdat ik weet dat het straks weer over is.” Zonder muziek zou ze het niet gered hebben, weet ze.

De Nederlandse essayist Bas Heijne schreef in NRC Handelsblad: ‘Liesbeth List zou elk jaar een cd moeten maken en om het jaar een Edison moeten krijgen. Ze zou ook voor de koningin moeten zingen die nu nog denkt dat sjieke muziek alleen een anoniem werk voor blokfluit uit de middeleeuwen kan zijn.’

De pers had het altijd zo moeilijk met List en nu dit. “Ik dacht: ik ben klaar, mijn leven is bevestigd.”

Met de vaak betreurde eenzaamheid van chansonnières als het applaus is uitgestorven, is ze gauw klaar. “Het is vooral een ritueel drama. Het theater heeft bij mij de psychiater buiten de deur gehouden. Daar kun je toch niet verdrietig om zijn.”

In tegenstelling tot Ramses Shaffy heeft Liesbeth List zich niet verloren in chemische experimenteerzucht. Een glaasje kon natuurlijk wel. Een enkele keer dronken worden ook. Ooit zat ze met Ramses midden op de oceaan toen hij een taxi wou bellen. De verbeelding aan de macht betekende nog iets, met een glaasje op. Voor de volle 100 procent monogaam, wat ook uitzonderlijk is voor een kind van de jaren zestig. Het kostte haar geen moeite, zegt ze. Haar enige grote liefde was Rob, van wie ze een dochter heeft: Elisah.

Oorlog en vrede

Liesbeth List was een geëngageerde zangeres, maar alleen over de grote thema’s van het leven. Tot nationale politieke statements heeft ze zich niet laten verleiden. Eigenlijk is het haar leven lang over oorlog en vrede gegaan. En in de slipstream van die oorlog over mededogen voor vluchtelingen en asielzoekers. “We verliezen ons te makkelijk in klein leed, in kleine rancune. Solidariteit blijft dan een miniatuur van het moment. Daar schieten de slachtoffers weinig mee op.”

Wekelijks bezocht ze Ramses Shaffy in de zorginstelling waar hij verbleef sinds de ziekte van Korsakov hem had overvallen. Af en toe liep hij dan naar de piano en begon te spelen, tot groot jolijt van de andere patiënten. Liesbeth neuriede zachtjes mee.

De eerste keer dat ik Ramses daar in de lobby zag zitten, ging een schok door me heen. Aan zijn voeten droeg hij wollen pantoffels. Shaffy in pantoffels: het sneed me middendoor. Hij, de beau die zijn hele leven non-conformist en rebels was geweest en die daar nu zat met het schoeisel van een oude koster. Het was een foltering.

Het zal Liesbeth List niet overkomen. In het slechtste geval zal ze haar oude dag in mooi bestikte muiltjes uitzitten, de haren immer als glazuur, koket jurkje. Liesbeth is altijd een Parisienne geweest. Misschien was haar opsmuk ook een inhaalrace, na het jappenkamp en na haar ervaring als weggeefkind.

Zonder paukenslag mag deze grande dame hier niet weg.

Op 2 oktober gaat in Carré Amsterdam Liesbeth List, de musical in première. 

Later die maand verschijnt ook een biografie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234