Vrijdag 09/12/2022

Reeks9 klassiekers uit 1997

‘Homogenic’ van Björk: verdwalen in een onherbergzaam vulkaanlandschap

Björk Guðmundsdóttir maakt al jaren geen toegankelijke popliedjes meer. Maar met Homogenic wist de IJslandse het beste van twee werelden te verenigen: haar vulkanische popsongs klonken even excentriek als excellent.

Gunter Van Assche

9 klassiekers uit 1997

Vijfentwintig jaar geleden, in het gezegende jaar 1997, zagen heel wat aardverschuivende platen het levenslicht. Deze zomer neemt De Morgen er negen onder de loep.

Elke plaat van Björk vertelt een nieuw verhaal. Een vertelling waarin ze haar gevoelens, ervaringen en filosofische beslommeringen kan kanaliseren. Dat verhaal neemt vaak ook een fysieke gedaante aan op de hoes van haar album. Zo is er in de jaren negentig het ingetogen, grootogige meisje in de oversized pull op Debut, de aanzet tot een femme fatale op Post en de Japanse cyberkrijger annex geisha op Homogenic. Björk gaat gekleed in een kimono van Alexander McQueen, en zelf roept ze zich uit tot de Queen of Weird.

Het conservatieve Amerika veroveren heeft ze op dat ogenblik min of meer opgegeven. Björk heeft niet minder dan elf (!) Top 20-singles in Engeland maar eenzelfde commerciële impact in Amerika blijft uit. Homogenic debuteert daar trouwens net zo goed heel stilletjes, achteraan in de top dertig van de Billboard Top 200. Haar grootste singlesucces in de States? Dat dankt ze aan ‘Army of Me’, een nummer van Post dat verscheen op de soundtrack van de intussen alweer terecht vergeten film Tank Girl. Haar momentum op MTV lijkt er gepasseerd, nadat ze in 1993 met ‘Human Behaviour’ achtervolgd werd door een beer en in ‘It’s Oh So Quiet’ danste met een brievenbus.

Alternatief volkslied

Het maakt Björk eens zo strijdvaardig. Homogenic is een album dat de vorige langspelers niet zozeer naar de versnipperaar verwijst, maar wél laat tellen als een opmaat voor dit magnum opus. Met het wondermooie en tijdloze ‘Jóga’ probeert de IJslandse zelfs doelbewust een alternatief volkslied voor haar geboorteland te schrijven. Tegelijkertijd doet die song ook dienst als een liefdesbrief aan haar allerbeste vriendin Jóhanna ‘Jóga’ Johannsdóttir, de vrouw van de voormalige burgemeester van Reykjavik. “All these accidents that happen / Follow the dot / Coincidence makes sense only with you”, zingt Björk met angelieke stem. “You don’t have to speak... I feel.” Samen met Björk verdwaal je in een onherbergzaam landschap, maar net zo goed in een romantisch liefdesverhaal. Haar innerlijke landschap zeg maar.

Behoedzaam valt een stuwende beat in, over elegische strijkers heen. Dat is meteen ook de formule van de hele plaat: organische strijkers worden onder de knoet gehouden door dwingend digitaal geweld van een 909-drummachine, de Belgische Sherman-filterbank, een keyboard en een mixpaneel. Björk legt met kinderlijk enthousiasme en een haarscherp oog voor detail een lijntje uit van elektronica naar barok of andere klassieke stijlen. Haar strijdleuze? “Ik wil alléén maar schoonheid in alle tegenstellingen zien.” Daarbij laat ze zich deels inspireren door traditionele IJslandse muziek (“liedjes die blaken van trots en grandeur”), die ze dan weer een modernistische make-over geeft met wat ze omschrijft als ‘vulkanische beats’.

De plaat sluit stilistisch zowaar aan bij het natuurfenomeen dat IJsland is. Het lijkt zelfs of Björk je met haar glaciale stem wil gidsen door een mistig en kronkelend vulkanisch landschap, waarbij abstracte dubstep avant la lettre en diepe beats je als door een geiser twee meter de lucht in kegelen. Alleen techno wijst ze af aan de deur: “Zo koud, zo zielloos. Geef mij maar de dansbare beats van Michael Jackson.”

Het stotterende, krassende ‘5 Years’ klinkt dan weer alsof het is opgenomen in een hal waar je arcadegames kan spelen - wie voor de eeuwwisseling is geboren, heeft natuurlijk geen gebenedijd idee waar we het over hebben. ‘Imature’ speelt op zijn beurt met beats en klokken. “De elektronische beats vormen het ritme van de songs, de hartslag van het lied”, legt ze naderhand uit. “De klassieke instrumenten moeten dan weer een ouderwetse atmosfeer schetsen. Zij kleuren de songs als het ware in. ‘Jóga’ beschouw ik als het conceptuele hart van de plaat Homogenic: de song is een geluidsfoto van de onaardse schoonheid die IJsland te bieden heeft. De stevige beats zijn dan weer een weerspiegeling van de oertijd-achtige, ruwe en chaotische natuur.”

Heimwee

Het album werd opgenomen in Spanje, waar Björk heen vluchtte nadat de paparazzi haar te vaak op de hielen zaten in Londen. Maar elke nacht droomt ze er van het thuisland waar ze geboren is. “Ik voelde al heel lang aan mijn bonzende hart dat ik een liefdesbrief móést schrijven aan het eiland dat ik zo lang heb moeten missen. Een paar jaar eerder was ik naar Londen verhuisd om mijn debuut op te nemen. Uiteindelijk bleef ik er langer hangen dan verwacht en toerde ik ook nog eens de hele wereld rond. Ik was nog nooit zo lang weggeweest van huis - of van het land dat ik als mijn échte thuis beschouwde. Ik verging van de heimwee. Daarom zit er ook zo veel trots en romantiek in Homogenic.”

Tegelijk is er de elektronische, bijna tirannieke terreur van ‘Pluto’ en de elegische sfeer van ‘Bachelorette’, waarin je op het einde ook even een trekharmonica hoort. De Amerikaanse markt krabt zich andermaal in het haar. “Mijn muziek is de grootste vijand van de Amerikaanse radio”, grinnikt ze achteraf over Homogenic. “Muziek staat voor vrijheid, wat mij betreft. En in Amerika hebben ze geen idee wat vrijheid betekent. Laat staan wat het precies is. Daarom geven ze me hetzelfde etiket als Prodigy, Kraftwerk, Massive Attack - de hele zwik. Ik denk dan alleen: bitch, please. Kom terug bij mij als je snapt wat muziek is.”

Eerder in deze reeks verschenen:

‘Baduizm’ van Erykah Badu: de soundtrack bij een zwarte, spirituele revolutie

Spice World, of waarom het Spice-sprookje meer was dan een luchtbel

The Boatman’s Call, het album waarop Nick Cave zich voor het eerst blootgaf

The Colour and the Shape van Foo Fighters: meer dan een hobbyproject van een rouwende drummer

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234