Maandag 23/09/2019

achtergrond

Hoe waarschijnlijk is WO III?

Een Duitse soldaat naast een gesneuvelde Fransman tijdens WOI. Beeld GETTY

Net nu we volop de Eerste Wereldoorlog herdenken, gieren de zenuwen door de Europese hoofdsteden over hoe de crisis in Oekraïne zich zal ontvouwen. De optelsom van brandhaarden wereldwijd dwingt ons steeds meer om de parallellen met een eeuw geleden op te zoeken. De zin en onzin van lessen uit het verleden.

Temidden van de huidige geopolitieke onzekere tijden is het verleidelijk - zeker in een herdenkingsjaar - om te kijken naar het heden met de bril van conflicten en oorlogen uit het verleden. De Koude Oorlog is een voor de hand liggende vergelijking, maar nu we maandag de honderdste verjaardag van de Duitse inval in België herdenken, waarom niet de parallellen zoeken met de Eerste Wereldoorlog? Zo schilderde het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic deze week een haarfijn dubbelportret van toen en nu onder de veelzeggende titel 'Yes, it could happen again'.

Net als nu had Europa er een lange periode van relatieve vrede opzitten, na het einde van de oorlog tegen Napoleon begin 19de eeuw. Net als nu leefde iedereen in de veronderstelling dat de versnelde vooruitgang in wetenschap, technologie en communicatie een oorlog niet alleen dom, maar ondenkbaar maakte. Net als nu was er woede na provocerende annexaties, zoals die van Bosnië-Herzegovina door Oostenrijk-Hongarije in 1908, ook al geloofde amper iemand dat een regionaal conflict aan de buitengrenzen van Europa zou escaleren tot een grootschalig conflict. Net als nu voelde Rusland zich vernederd en bedreigd.

Stroomversnelling
Het ondenkbare kan altijd gebeuren. De moord op aartshertog Franz-Ferdinand in juni 1914 leidde tot invasie van Servië door Oostenrijk-Hongarije, gevolgd door een oorlogsverklaring van Rusland om de Slavische neven in de Balkan bij te staan, waardoor het Duitse keizerrijk besloot tot een preventieve aanval op de Russische bondgenoot Frankrijk via België, wat grootmacht Groot-Brittannië dwong de oorlog te verklaren aan Berlijn. Weinigen hadden daar rekening mee gehouden. Gebeurtenissen geraken nu eenmaal in een stroomversnelling.

The Atlantic maakt een denkoefening hoe de crisis in Oekraïne verder escaleert en uitbreidt naar Polen en de Baltische staten, waardoor de NAVO gedwongen is in te grijpen en een directe militaire reactie van Rusland niet uitblijft. Bovendien ontspoort op hetzelfde moment definitief het dispuut tussen China en Japan over een aantal eilanden en vraagt Japan - samen met Taiwan - op basis van een bijstandsverdrag militaire steun aan de VS. Onder druk van de Republikeinse oppositie stuurt de Amerikaanse president troepen en vliegdekschepen naar de nieuwe brandhaarden.

Bekijk de grote versie van de kaart HIER.

Of toch niet?

Ondenkbaar? Natuurlijk zijn er evenveel tegenargumenten te bedenken. Amerika, toch de brede publieke opinie, is na de recente oorlogen in Irak en Afghanistan heel terughoudend geworden als het gaat om grootschalige militaire operaties. De nog altijd aanwezige nucleaire dreiging doet iedereen een seconde langer nadenken voor ze de oorlogstrom beginnen te roeren. Bovendien is Europa niet langer opgedeeld in rivaliserende grootmachten en is er geen algemene dienstplicht meer. Multilaterale instellingen zoals de VN, met al hun beperkingen, bieden nog altijd een geschikt platform om de gemoederen op zijn minst te bedaren.

De internationale handel, in 1914 ook al in bloei, is na de val van de Muur zo gegroeid en alomtegenwoordig geworden dat geen enkel land, met uitzondering van Noord-Korea, ten oorlog kan trekken zonder heel hard in het eigen vlees te snijden. Meer dan honderd jaar geleden wegen de kosten niet op tegen de baten, hoe opportunistisch die laatste ook mogen zijn.

Amerikaans president Obama belt met zijn Russische collega Poetin, op 1 maart van dit jaar. Beeld GETTY


We praten nog

Laten we niet vergeten dat Poetin zelfs nu nog altijd telefoneert met westerse leiders, samen met het voortdurende overleg tussen Russische diplomaten en hun collega's uit het Westen. "Er wordt gepraat. De structuren van communicatie blijven robuust, wat in 1914 wel even anders was en nu ook zorgwekkend afwezig is in de confrontatie tussen China en haar buurlanden", zegt Christopher Clark die in zijn werk 'Slaapwandelaars' minitieus beschrijft hoe honderd jaar geleden Europa ten oorlog trok.

"Ik maak me meer zorgen over de groeiende schaarste wereldwijd op heel wat cruciale gebieden, zoals voedsel en het dreigend tekort aan drinkwater. Echte landoorlogen zijn onwaarschijnlijk, maar een wereld waarin terrorisme, burgeroorlogen en guerillastrijders de boel onveilig maken door die schaarste is dat wel", besluit historica Sophie De Schaepdrijver.

Dit is een ingekorte versie van een artikel in De Morgen, ook digitaal beschikbaar. Abonnees lezen de krant gratis digitaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234