Zondag 15/12/2019

De kwestie

Hoe vertel je de racistische klassieker Jungle Book?

Beeld © 2015 Disney Enterprises, Inc

Vanaf woensdag kunt u naar de nieuwe Disney-interpretatie van The Jungle Book gaan kijken, een verhaal waarvan de belangrijkste elementen niet alleen woeste tijgers en luie beren zijn, maar ook koloniale vooroordelen en raciale stereotypen. Moeten we zulke verhalen blijven vertellen?

"Ja, het was een zorg. Maar ik heb besloten er geen zorg van te maken."

Zo pareerde musicalregisseur Mary Zimmerman in 2013 een vraag van Chicago Magazine over het racistische en kolonialistische karakter van The Jungle Book, dat zij toen naar de podia van Boston en Chicago vertaalde.

The Jungle Book is nu ook herwerkt tot een live-actionfilm, maar, zoals Chicago Magazine opmerkte, het is méér dan een entertainend vertelsel in een exotische setting. Het is een verhaal van twee tijdsgewrichten - het Britse imperialisme en de Amerikaanse rassenkwestie - die zich allebei laten kenmerken door problematische idealen.

De kwestie is: kunnen we die idealen achterwege laten wanneer we die verhalen in een nieuw kleedje steken? Of kiezen we beter voor andere, of nieuwe stof, die géén racistische of stereotiepe erfenis met zich meedraagt?

Zootje ongeregeld

"Generaties zijn groot geworden met deze vertelling", zegt Kathleen Gyssels, professor Postkoloniale Literatuur (Universiteit Antwerpen). "Maar de raciale vooroordelen uit zulke verhalen zitten blijkbaar zo diep dat we er niet bij stilstaan en we klakkeloos woorden en beelden 'overnemen'."

De Britse auteur Rudyard Kipling, geboren in Mumbai als zoon van een Britse koloniaal, liet het boek over het wolvenkind Mowgli op de wereld los in 1894, toen de Britten de plak zwaaiden in India. Kipling, die ook het kolonisatiegedicht The White Man's Burden schreef, zou de reputatie van Britse imperialist zijn leven lang met zich meedragen. In 1942 zou George Orwell over Kipling schrijven dat "het geen nut heeft om te doen alsof Kiplings levensvisie geaccepteerd of zelfs vergeven kan worden door een ontwikkeld persoon".

Je hoeft geen tekstexegeet te zijn om in de verhalen en personages uit The Jungle Book metaforen te herkennen die de politieke en sociale verhoudingen uit die tijd tekenen. De passage die het Britse imperialisme het best illustreert, is die waarin Baloo de beer aan Mowgli over 'het apenvolk' vertelt: "Hun weg is niet onze weg. Zij hebben geen leiders. Zij hebben geen geschiedenis. Zij bluffen en kletsen dat ze een groot volk zijn en grote zaken doen in de jungle, maar wanneer een noot valt, lachen zij en is alles vergeten.'

Baloo pleit zelfs voor een strikte segregatie. "We drinken niet waar de apen drinken; we gaan niet waar de apen gaan; we jagen niet waar zij jagen; we sterven niet waar zij sterven."

Anno 2016 is zo'n moraal natuurlijk verwerpelijk, en dat was ook al zo in 1967, toen The Jungle Book aan zijn tweede leven begon, in de gedaante van de populaire Disney-film: die film had een andere, even foute, morele agenda. Het is een erg losse interpretatie van het originele verhaal: de apen hebben in de gedaante van King Louie zelfs een leider gekregen. Zij het wél een die foute stereotypen van de zwarte bevolking incarneert: baas van een zootje ongeregeld, die in het swingende 'I Wanna Be Like You' zijn frustraties uit over het feit dat hij nooit een volwaardige mens (lees: blanke) kan worden. 'I'm wanne be a man, mancub / And stroll right into town / And be just like the other men / I'm tired of monkeyin' around!"

Controverse

De Disney-bonzen waren er zich van bewust dat een link tussen een aap en een zwarte voor hommeles zou zorgen: oorspronkelijk moest Louis Armstrong de orang-oetan van een stem voorzien, maar om controverse te vermijden, werd de blanke zanger Louis Prima gecast. In de nieuwe versie neemt Christopher Walken de honneurs waar.

Toch wordt King Louie beschouwd als een van de meest racistische personages van Disney, samen met de Arabische koopman uit Aladdin (1990) en de indianen uit Peter Pan (1953). De herinterpretatie Pan, die afgelopen jaar in de bioscoop kwam, kende overigens ook de nodige controverse over de portrettering van Native Americans.

Maar we laten ons kennelijk maar al te graag verleiden door exotische settings en oriëntaalse verhalen, ook in de 21ste eeuw. "Dat soort verhalen heeft veel appeal", meent Pieter Vermeulen, docent Amerikaanse literatuur (KU Leuven). "Vooral een jong publiek voelt zich hierdoor aangesproken."

En dat jonge publiek houdt zich niet te veel bezig met de ideologie die achter het verhaal schuilgaat. Vermeulen: "Uit het prentenboek van de Disney-film las ik verhalen voor aan mijn kinderen. Voor hen hoeft zo'n verhaal niet geweldig geproblematiseerd te worden."

Hetzelfde geluid klinkt ook bij de makers van de nieuwe Jungle Book. Regisseur Jon Favreau koos voor een aanpak die vooral steunt op "de mythische stof" van Kiplings verhaal, zegt hij. Lees: geen wereld die refereert aan het gekoloniseerde India of de moderne samenleving, maar een waarin kinderen in de jungle opgroeien en met wilde dieren praten.

Op die manier is The Jungle Book het wel nog waard om verteld te worden, vindt Vermeulen: "De betovering zit in de interacties tussen de fantasierijke personages. Dat is de essentie van de film, en daaraan moet je niet raken."

Gulden middenweg

Terug naar 'the simple, bare necessities' dan, zoals Baloo zingt? 'Forget about your worries and your strife'?

Zo gemakkelijk is het ook weer niet. De historische en politieke lading die The Jungle Book al meer dan een eeuw met zich meedraagt, kun en mag je niet zomaar negeren. Vermeulen: "Dat het boek en de film ook los van de ideologie over voldoende aantrekkingskracht beschikken, ontslaat de makers van de nieuwe film niet van de opdracht om met die problemen om te gaan. Maar wat mij betreft, is het perfect mogelijk om bijvoorbeeld die apenwereld op een beschaafdere, minder stereotiepe manier voor te stellen."

Er moet dus een gulden middenweg zijn, een manier waarop je de verbeelding van Kipling en Disney kunt brengen zonder in raciale of koloniale stereotypen te vervallen. Het is aan Favreau om aan te tonen dat hij die gulden middenweg kan vinden. "Ik kan mij niet inbeelden dat deze nieuwe film een even transparante, foute ideologie hanteert als zijn bronmateriaal", aldus Vermeulen. "Maar het is niet mogelijk om te doen alsof we ons er niet van bewust zijn dat er een foute moraal zit, of heeft gezeten, in The Jungle Book."

Naïviteit is dus geen optie, maar dat hoeft niet te betekenen dat we ons 122 jaar na de publicatie van The Jungle Book niet meer mogen laten betoveren door de verhalen over Mowgli, Bagheera, Baloo en Shere-Khan. Of door andere, exotische vertelsels. Gelukkig maar.

"Want artistiek gezien hebben zij hun kwaliteiten doorheen de jaren wel al bewezen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234