Zondag 15/12/2019

Rouwverwerking

Hoe help je kinderen een verlies verwerken? Afscheidsritueel ‘Zon dag kind’ combineert zorg en kunst

Trots neemt Rose zelf het roer in handen. Beeld Illias Teirlinck

Hoe help je kinderen bij het verwerken van een groot verlies? Beyond The Spoken ontwikkelde een afscheidsritueel waarbij in alle vroegte vanop een boot de zon op wordt gezongen. Een helend project dat zorg en kunst naadloos combineert.

Het is vijf uur ’s ochtends in het idyllische haventje van Yerseke in Zeeland. De zusjes Rose (10) en Lily (7) verschijnen verbaasd op het dek van een prachtige, oude sloep. Ze werden zojuist op de boot gewekt door actrice Karlijn Sileghem, die de rol speelt van zonnekoningin. Zometeen varen ze samen de zee op om daar de zon toe te zingen tot ze aan de horizon verschijnt.

“Zonder dat we het letterlijk voor hen benoemen, vieren we dat het elke dag terug licht wordt”, vertelt Barbara Raes, de bezielster van het project. “We richten ons specifiek op lagereschoolkinderen met een recente verlieservaring. Het is een symbolische manier om te tonen dat er vanuit het donker altijd weer licht ontstaat. Zo bieden we troost en herstel op een kantelpunt in hun leven.”

In tien dagen zullen veertien kinderen de zon op zingen. Alleen, of met een broertje of zusje. Sommigen verloren een vader of een moeder, anderen hebben een broer of zus met zware epilepsie en maken daardoor heftige dingen mee. Twee kindjes kwam hier recent als vluchteling aan en liet een leven achter in hun geboorteland. Ook Lily en Rose moeten met verlies omgaan. Hun vader overleefde een hersentumor, maar de blijvende gevolgen van de ziekte zorgen ervoor dat hun leven nooit meer hetzelfde zal zijn als voorheen.

Niet-erkend verlies

Raes richtte drie jaar geleden Beyond the Spoken op, een werkplaats voor niet-erkend verlies. Sindsdien ontwikkelt ze samen met kunstenaars rituelen voor mensen die afscheid nemen van bepaalde fases in hun leven. Steeds meer mensen zijn immers op zoek naar manieren om los van levensbeschouwingen of religies stil te staan bij wat hen overkomt.

“We organiseren nog wel collectieve momenten voor een huwelijk of een begrafenis, maar veel mensen ervaren een soortgelijke nood voor levensbepalende overgangen waar maatschappelijk soms minder ruimte voor is”, legt Raes uit. Bij Beyond the Spoken komen dan ook mensen aankloppen om bijvoorbeeld een plaats te geven aan hun scheiding, aan het feit dat hun kinderwens niet vervuld raakt of om afscheid te nemen van een periode van moederschapsrust.

Zon dag kind vormt wat dat betreft een beetje een buitenbeentje. Het project ontstond vorig jaar in de schoot van het festival Theater Aan Zee, waar Raes, die een achtergrond in de kunsten heeft, curator was. Ze broedde al langer op een rouwritueel voor kinderen. Tegelijkertijd was ze geraakt door het boek De Zonneprinses van David Grossman. Daarin maakt een moeder haar dochter wijs dat ze elke ochtend de zon gaat wekken. “Toen daar de zee van Oostende bij kwam, wist ik plots hoe de hoofdvoorstelling van TAZ eruit zou zien”, lacht ze.

Lang niet evident, zo zonder publiek. Maar in de context van het festival ontstond er als snel een buzz rond het project. “Na verloop van tijd verschenen er elke ochtend mensen die de kinderen niet kenden op de kade om hen toe te wuiven als de boot na het ritueel de haven terug binnenkwam”, vertelt Raes. “Op die manier erkenden ze het verdriet van die kinderen op een heel ontroerende manier.”

Het is dan ook niet toevallig dat het project een vervolg kreeg. De vraag is groter dan het aanbod, zowel vanuit de zorgsector als vanuit de kunsten en individuele gezinnen. “hetpaleis in Antwerpen is de producent van dit project, maar we werken ook samen met De Grote Post, het Steunpunt Kinderepilepsie, Lost & co en Saying Goodbye. Die laatste drie fungeren als tussenorganisaties. Zij stellen ons voor aan de kinderen waar we mee werken.”

Magie

Zonder dat ze op de hoogte zijn van het avontuur dat hen te wachten staat, schepen Lily en Rose de avond voor het ritueel in samen met hun mama. En dan begint de magie. Met grote ogen kijken de meisjes rond terwijl Karlijn Sileghem en muzikant Frans Grapperhaus – dan nog verkleed als schipperskoppel – hen rondleiden op de boot. Stap voor stap worden de meisjes ingelijfd in een symbolisch universum waarin het licht de hoofdrol speelt. Als ze de volgende ochtend horen dat ze uitgekozen zijn om de zonnekoningin te helpen met het op zingen van de zon, gaan ze probleemloos mee in het verhaal.

Het is windstil. De bonkige schipper weet de sloep zo te draaien dat de meisjes vanop het dek recht naar het punt kijken waar de zon zal verschijnen. In het rozige ochtendlicht zingen ze zachtjes onder begeleiding van Grapperhaus’ cello: “Zing zon, zing.” De kinderen kennen het lied al, want er was een samenzwering met hun juf op school. Een tijd lang is er enkel een rood streepje te zien aan de einder. Totdat er plots een grote oranje bol verschijnt en het water oplicht. Blij wordt er gejuicht.

Actrice Karlijn Sileghem speelt de rol van zonnekoningin. Beeld Illias Teirlinck

Hun mama kijkt bemoedigend toe wanneer haar dochters nadien een ‘pluimpje van goede gedachten’ met de wind mee richting hun papa sturen. “Zij heeft bij hen geslapen op de boot”, vertelt Raes. “Hoewel we de kinderen niet expliciet zeggen dat dit een rouwritueel is, is het belangrijk dat ze die ondersteuning hebben. Er is daarnaast ook elke keer een rouwbegeleider aanwezig. Vaak ben ik dat zelf.”

Als het tijd is om terug te varen, krijgen de zusjes te horen dat ze gegroeid zijn door het licht en dat ze de boot zelf terug mogen sturen. Trots neemt Rose het roer in handen. Met rechte rug en twinkelende ogen zet ze koers richting vasteland. En hoewel Lily aanvankelijk aarzelt, neemt ook zij uiteindelijk het stuur over om de haven binnen te varen.

Daar wacht hen een laatste verrassing. Want de entourage van de kinderen werd uitgenodigd om hen op te wachten op de kade. De ontlading is groot als ze zien dat bijna twintig mensen voor dag en dauw zijn opgestaan om grote zeepbellen naar hen toe te blazen. Enthousiast wordt er naar elkaar geroepen en gejoeld. Ook hun papa zwaait hen toe. Een kippenvelmoment zonder enige vorm van plat sentiment.

Authentieke tederheid

Voor Karlijn Sileghem is de ervaring dit jaar zo mogelijk nog essentiëler dan in Oostende. Een dikke twee weken geleden verloor ze haar vader na een periode van ziekte. Enkele dagen voor de start van Zon dag kind vond de uitvaart plaats. Beheerst maar zichtbaar aangedaan vertelt ze hoe dit haar rol van zonnekoningin mee kleurt.

“Ik kan het verdriet tijdens het ritueel gelukkig voldoende van me afzetten, maar ik weet nu pas echt hoe fysiek zo’n afscheid is. Als de dood zo’n groot gat slaat, verandert dat de identiteit van de mensen die achterblijven. Het is noodzakelijk om daar samen met anderen betekenis en invulling aan te geven. Vorig jaar kon ik me daar in inleven, nu heb ik het zelf ook echt beleefd.”

Sileghem merkt op hoe onze maatschappij erop gericht is om alle negatieve dingen weg te duwen. “Verdriet wordt in gesprekken zo vaak opzijgezet, terwijl het juist noodzakelijk is dat we ermee leren omgaan en dat we het kunnen delen met anderen. Net zoals geluk is pijn onderdeel van het leven. Dat symboliseren we in Zon dag kind ook met het contrast tussen de nacht en het zonlicht. Hoog tijd dat we beide polen normaliseren in plaats van geen zuurstof te geven aan één van beide zijden.”

“Karlijn is geknipt voor deze rol”, glundert Barbara Raes even later. Het valt inderdaad op hoe Sileghem perfect het evenwicht weet te vinden tussen theatraliteit, authenticiteit en tederheid. De kinderen laten zich moeiteloos door haar meevoeren terwijl ze uit allerlei zakjes in haar jurk een boekje tovert waarin ze mogen tekenen of hen een gouden nootje aanbiedt dat ze mogen kraken als ze het moeilijk hebben.

De crossover tussen kunst en zorg is voor Sileghem de logica zelve. “Ik ben geen therapeut maar ik creëer een magische wereld voor de kinderen. Dat vervult hen met gevoelens waarmee ze later aan de slag kunnen gaan. Ik geloof in dat verband enorm in de kracht van kunst. We bieden een taal voor het innerlijk waar woorden tekortschieten.”

Raes herkent alvast de nood die Sileghem benoemt. Volgens haar vormt het huidige maatschappelijke tijdsgewricht de humus voor het feit dat mensen op zoek gaan naar dit soort van manieren om stil te staan bij kantelmomenten. Niet alleen zijn onze levens zo druk dat we vaak snakken naar momenten van bezinning. Raes vertelt ook dat de secularisering ervoor gezorgd heeft dat we rituelen steeds vaker hebben weggezet als iets hypocriets terwijl we in deze onzekere tijden net nood hebben aan een veilig kader. “Bovendien is er een maatschappelijke verschuiving aan de hand die onze individualistische samenleving terug voeling laat krijgen met het belang van sociale cohesie en verbondenheid. Ik zie de aandacht voor nieuwe rituelen in het kader van deze bredere beweging,” voegt ze nog toe.

Intussen is het na acht uur. Yerseke is wakker. De meeuwen laten van zich horen en buurtbewoners wandelen met hun hond op de dijk onder een stralende hemel. In de verte spelen Rose en Lily met hun vriendjes. Straks mogen ze hun zelf beschilderde vlag nog hijsen. Daarna wordt de oude sloep klaargemaakt om een nieuw kind te ontvangen voor een onvergetelijke gebeurtenis.

Nog tot 12/7 vertrekt de boot elke ochtend rond 5u in Yerseke om er rond 6.15u terug aan te meren. Iedereen is welkom om de kinderen toe te wuiven op de kade. Meer info op de websites van Beyond the Spoken en hetpaleis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234