Zondag 19/05/2019

reconstructie

Hoe expo over Russische avant-garde eindigde in surrealisme

Catherine De Zegher. Beeld ID/ Thomas Sweertvaegher

Een schijnbaar onschuldig kopje thee in een Brussels herenhuis, was het. Maar de ontmoeting tussen minister van Cultuur Gatz en kunstverzamelaar Igor Toporovski bleek het eerste steentje van een dominospel dat het Gentse Museum voor Schone Kunsten doet wankelen. Een reconstructie via de brieven van de hoofdrolspelers.

Woensdag 7 maart 2018: het briefgeheim van De Zegher

Een bundeltje correspondentie tussen Catherine de Zegher, directrice van het Gentse Museum voor Schone Kunsten, en de twee experts die ze geconsulteerd heeft om de echtheid van een collectie Russische kunst te garanderen. Dat dacht het Gentse schepencollege woensdagavond te krijgen. In de plaats ligt er een korte brief op tafel van de advocate van De Zegher, Eline Tritsmans. Daarin wordt kort maar krachtig gesteld dat de documenten wel overgemaakt zijn aan schepen van Cultuur Annelies Storms (sp.a) eerder die dag, maar dat voor de rest niemand inzage zal krijgen. De reden: er zijn te veel lekken naar de pers en De Zegher voelt zich geviseerd.

De leden van het Gentse schepencollege zijn verbouwereerd. Niet alleen communiceert De Zegher, als ambtenaar van de stad, nu via een advocaat met haar werkgever. De stad kan zich nu ook niet verweren tegen de aantijgingen die De Standaard die ochtend gepubliceerd heeft. In die krant ontkennen twee deskundigen, Magdalena Dabrowski en Noemi Smolik, betrokken geweest te zijn bij wat De Zegher claimt dat een zes maanden lange doorlichting van de collectie Russische kunstwerken was. Terwijl De Zegher net het tegendeel beweerde tijdens de cultuurcommissie van de gemeenteraad van maandagavond.

Toch blijft De Zegher tot vandaag bij haar verhaal: dat de twee experts negatief geantwoord hebben aan De Standaard, komt volgens de museumdirectrice omdat die hen een foutieve vraag heeft voorgeschoteld. “De krant vroeg hen of zij een expertise hadden gedaan, maar ik heb nooit gezegd dat dat is gebeurd, alleen dat ik hen heb geraadpleegd”, stelt De Zegher. “Expertises kosten heel veel geld, en die budgetten hebben wij niet.” Volgens De Zegher heeft Naomi Smolik zich nadien bij haar verontschuldigd. 

Vrijdag 2 december 2016: een kopje Russische thee

Het is de zoveelste episode in een verhaal dat ruim 50 kilometer zuidelijker en een dik jaar eerder begint. Begin december 2016 zien Vlaams minister van Cultuur Sven Gatz (Open Vld) en kunstverzamelaar Igor Toporovski elkaar voor het eerst. De ontmoeting vindt plaats in het statige herenhuis uit de belle époque op de grens tussen Sint-Joost-ten-Node en de Europese wijk, waar de Toporovski's sinds 2006 wonen. Ook hun kunstcollectie heeft daar een mooie plek, maar Igor en zijn vrouw Olga hebben grotere plannen.

Hun oog is dan al lang gevallen op wat ooit een statig jachtpaviljoen geweest moet zijn, maar dat nu staat te verkommeren in de groene long rond de abdij van Dieleghem, grondgebied Jette. Met grote balkons en luiken die als verwelkomende uitgestoken armen de vele raampartijen omlijsten, is het de ideale plek om hun kunstcollectie onder te brengen in een privémuseum, menen de intussen tot Belg genaturaliseerde Russen.

Igor en Olga Toporovski. Beeld LEO DE BOCK

Ook bij de ontmoeting: Jets burgemeester Hervé Doyen (cdH). Behalve burgervader met nette reputatie is hij ook voorzitter van de stichting Dieleghem, waar de Toporovski's hun kunstcollectie in ondergebracht hebben. Hij is het die Gatz vraagt of die niet eens mee wil gaan naar die Rus met zijn mooie collectie en grote ambities? Gatz stemt toe. Er wordt thee gedronken en kunstwerken worden bewonderd. Een dik uur later staan Doyen en Gatz weer buiten. Over een mogelijke tentoonstelling in Vlaamse musea is er niet gepraat.

Dat gebeurt wel op 6 maart 2017. Toporovski vraagt en krijgt een rendez-vous op het kabinet-Gatz. De minister en een medewerker ontvangen de kunstverzamelaar, over wie ze nog steeds zeer weinig weten. Nochtans was de collectie-Toporovski al eerder in opspraak gekomen, wat wat simpel googelen had kunnen blootleggen. Toporovski meldt dat hij zijn werken graag in een museum tentoon wil stellen en vraagt de minister om advies. Die stelt voor om eens aan te kloppen bij MUZee in Oostende, BOZAR in Brussel en MSK in Gent. Zij kunnen volgens Gatz het best weg met Russische avant-gardekunst.

Op 20 maart stuurt de medewerker van Gatz een mailtje naar de drie betrokken musea om hen op de hoogte te brengen van die doorverwijzing. Voor hem is de kous daarmee af, voor het MSK begint het verhaal dan pas. Net als Phillip Van den Bossche, haar collega van MUzee, ontvangt Catherine de Zegher op 22 maart een eerste mail van Toporovski; in tegenstelling tot Van den Bossche, die de collectie too good to be true acht, spreekt zij op 30 maart wel af met de verzamelaar. Ze wil een deel van zijn collectie opnemen in de tentoonstelling Van Bosch tot Tuymans, die opent op 20 oktober 2017. Ze spreekt daar ook over met Michel Draguet, directeur van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van Brussel. Hij zegt haar gewaarschuwd te hebben voor de collectie-Toporovski – De Zegher zal dat later ontkennen voor de Gentse cultuurcommissie.

17 januari 2018: de situatie ontspoort

De Gentse cultuurschepen Annelies Storms ontvangt De Zegher op haar kabinet op 17 januari, twee dagen nadat tien kunstkenners in een open brief in De Standaard de kat de bel aanbonden. Dat kwam voor de betrokken partijen echter niet als een verrassing. In de loop van december krijgt Gatz al enkele telefoontjes uit kunstmiddens die de authenticiteit van de werken in twijfel trekken. De geruchten komen ook tot bij MSK-curator Johan De Smet. De Zegher vraagt daarop aan experte Magdalena Dabrowski of zij de werken opnieuw kan komen bekijken, maar die geraakte niet tijdig in Gent. Als op 15 januari de storm losbreekt, lijkt de enige optie: de schade beperken. Een optie die hier en daar wenkbrauwen doet fronsen.

"Er zijn twee manieren om om te gaan met je ambtenaren. Ofwel ben jij de baas, ofwel bepalen zij en volg jij. Het is duidelijk welke optie Annelies gelicht heeft", luidt het binnen het college. Zeker vanaf het moment dat de zaak begon te ontsporen, had Storms doortastender moeten optreden, is de overtuiging. "Wanneer er miserie dreigt, neem je als overheid onmiddellijk de touwtjes in handen en eis je volledige transparantie. Dat is niet gebeurd."

Tijdens hun vergadering beslissen Storms en De Zegher om de zaal met de Russische avant-garde tijdelijk te sluiten. De Zegher vertrekt daarop naar Brussel, voor een vergadering met onder meer de kabinetschef van Gatz en de administratie Cultuur. Daar wordt aangedrongen om de tentoonstelling niet onmiddellijk te sluiten, maar eerst een expertencommissie aan te duiden en die haar werk te laten doen. De Zegher heeft daar wel oren naar. “Als directeur van een wetenschappelijke instelling leek mij dat heel interessant.”

Die beslissing wordt aansluitend in een conferencecall met Gatz en Annelies Storms bekrachtigd. Diezelfde avond nog belt De Zegher naar Gatz om te melden dat ook Toporovski de commissie een goed idee vindt. Hij mailt dat ook met zoveel woorden zelf aan Gatz. "J’ai donné tout de suite mon accord pour les analyses complémentaires." De Zegher: “Dat vond ik belangrijk, dat er iets zwart op wit stond.”

Maar op 14 februari valt er in het Gentse stadhuis een brief van Toporovski’s advocaat in de brievenbus. Hij verzet zich daarin niet alleen tegen een materiële expertise door het Koninklijk Instituut voor het Kunstenpatrimonium, omdat een chemicus van de instelling aan bod gekomen is in een artikel in De Standaard. Toporovski eist ook dat de overheid eerst aantoont waarom ze twijfels hebben bij zijn collectie. Pas daarna wil hij eventueel overwegen alsnog akkoord te gaan met een expertencommissie.

'De houthakkers' van Malevitsj, een van de gecontesteerde werken van de collectie-Toporovski. Beeld BELGA_HANDOUT

Toporovski’s eisen zorgen voor nervositeit, in de eerste plaats bij de stad. Zolang er geen overeenkomst is, kan er geen materieel-technisch onderzoek worden uitgevoerd. De stad vreest dat de focus dan enkel op de werking van het museum zou komen te liggen. Dat wil Storms vermijden: twee dagen later vraagt ze daarom aan Gatz om een uitstel van de eerste commissievergadering, die gepland staat op 19 februari. Gatz weigert.

Wanneer De Zegher hoort dat de eerste zitting toch zal doorgaan, volgt er een coup de théâtre: bij de diensten van Gatz arriveert een brief van De Zeghers advocaat Eline Tritsmans. In die brief wraakt De Zegher verschillende commissieleden, onder wie voorzitter Thomas Leysen. Hij is namelijk ook voorzitter van de bestuursraad van Mediahuis, dat De Standaard in zijn portefeuille heeft. Dat net die krant het vuur aan de lont heeft gestoken van wat volgens De Zegher een lastercampagne is, maakt hem voor haar ongeschikt. “Het wekt de schijn van mogelijke afhankelijkheid of partijdigheid”, staat in de brief.

Ook de indruk dat de commissie vooral het handelen van De Zegher wil onderzoeken, moet verdwijnen. “De werkelijke bedoeling van de oprichting van de commissie bestaat erin om de in de media geuite kritiek aan te grijpen om een audit uit te voeren op het MSK.” Ze haalt aan dat de stad er ook zo over denkt, maar De Zeghers soloslim schiet in het verkeerde keelgat in Gent. “Wij waren op de hoogte dat zij een brief zou sturen, maar niet van de inhoud”, verzekert Storms aan Gatz. “Wij scharen ons niet achter die brief.” Die gelooft dat op dat moment niet. Voor hem zijn het MSK en de stad Gent één geheel.

Gatz laat de commissie zoals gepland samenkomen op 19 februari. Ook De Zegher en haar advocaat en een juridisch afgevaardigde van de stad zijn daarbij aanwezig – zonder dat ze uitgenodigd zijn. Nauwelijks twee uur later laat Leysen aan Gatz weten dat de commissie, gezien de tegenkanting van alle rechtstreeks betrokkenen geen kant uitkan. De minister besluit de commissie ineens te begraven.

Dat laat hij ook met zoveel woorden weten aan Storms in een sms. Een telefoontje kan er niet meer af. Gatz is zo kwaad over de brief van de advocaat van De Zegher, dat hij de communicatie met Gent tot een minimum herleidt. Dat tot frustratie van Storms, die naar eigen zeggen nog steeds achter de commissie staat. Waarom ze er dan zelf geen oprichtte? “Die afweging is gemaakt”, zegt Storms nu. “Maar omdat de stad betrokken partij is, vreesden we dat die commissie niet als onafhankelijk zou overkomen. Dat zou de zaak niet vooruitgeholpen hebben.”

Pas begin deze week trekt Storms een lijn in het zand. Ze beveelt een externe audit naar de werking van het museum, nadat ze ’s ochtends in De Standaard een open brief leest waarin zestien museumdirecteuren de imagoschade voor de sector hekelen. Nochtans had de raad van bestuur van het MSK zo'n intern onderzoek enkele dagen eerder nog afgewezen. Na de gebeurtenissen van de week die zou volgen, beslist ze woensdagavond om De Zegher op non-actief te zetten.

Behalve de onduidelijkheid over de echtheid van de schilderijen, blijft de vraag of de hele historie had kunnen worden voorkomen. Het is een vraag die ook minister Gatz zich vandaag stelt. "Hadden de werken van Toporovski ook in Gent gehangen zonder mijn mail? Ik weet het niet. Zeker is dat als zou blijken dat Toporovski effectief vanaf dag één met voor bedachten rade gehandeld heeft, hij heel erg goed is in zijn vak. Dan is het een perfect staaltje biljarten met drie banden geweest."

Maar vooralsnog is ook op die vraag geen antwoord gekomen. Een les trekt Gatz zelf al wel. "Ik ben heel toegankelijk en ben van plan om dat ook te blijven. Maar ik ben wellicht te argeloos geweest. Als ik nog eens dit soort invités over de vloer krijg, zal ik hen eerst googelen."

tijdlijn MSK. Beeld DM
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.