Vrijdag 06/12/2019

Psychiatrie in film

Hoe een berg clichés over psychiatrie ons collectieve filmgeheugen domineert

Claire Foy (r.) in ‘Unsane’. Beeld RV

Filmcritici zien Unsane, de nieuwe B-film van Steven Soderbergh, als een aanklacht tegen het gezondheidssysteem in de VS. Kan zijn, maar de film zit wel ook vol clichés over mentale gezondheidszorg die al veel te lang meegaan.

In Unsane zoekt Sawyer Valentini (Claire Foy uit The Crown) hulp voor de mentale littekens die haar stalker heeft toegebracht. Wanneer ze vervolgens tegen haar wil wordt vastgehouden in een psychiatrische instelling én blijkt dat haar stalker de afdeling is geïnfiltreerd, is Sawyer letterlijk in haar ergste nachtmerrie terechtgekomen. Een interessante premisse, maar uiteindelijk een van de zo vele horrorfilms waarin een psychiatrisch ziekenhuis wordt gebruikt als angstaanjagend decor – inclusief alle clichés.

Horror, horror en nog eens horror

Om te begrijpen waar die clichés vandaan komen, moeten we niet lang graven in het collectieve filmgeheugen. Daar kom je absurd veel horror tegen – veel absurde horror ook. Van een weerwolf die in de psychiatrie wordt opgenomen (Ginger Snaps 2: Unleashed) tot psychiaters met een obsessie voor ‘interdimensionale wezens’ (Hellbound: Hellraiser II).

Thema’s binnen horror ontstaan nooit zomaar: ze zijn een reflectie van de angsten binnen de samenleving. En één bezoek aan Museum Dr. Guislain in Gent, en je snapt onmiddellijk waarom de psychiatrie al sinds de jaren 20 tot de verbeelding spreekt. ‘Gestichten’ waren compleet geïsoleerd van de rest van de wereld, en de ‘behandeling’ bestond uit dwangbuizen, isolatiekamers, elektroshocktherapie en zelfs lobotomie. Samen met de angst om geen controle meer te hebben over je eigen hoofd (en vrijheid) vormden ze de perfecte setting voor een horrorfilm.

'The sane between the unsane' in 'The Snake Pit'. Beeld RV

De eerste films die een psychiatrisch ziekenhuis als centrale locatie gebruikten, kwamen er in de jaren 40. Denk aan Bedlam (1946) en The Snake Pit (1948). Soderberghs idee om een mentaal gezonde vrouw op te sluiten bij een bende ‘zotten’ zat al in die twee vervat. Het sane between the insane-thema bevestigt dat mensen met een mentale ziekte afgezonderd moeten worden van de ‘normale’ mensen.

Volgens Hollywood zijn crazy people niet alleen anders, ze zijn ook levensgevaarlijk. Het aantal ontsnapte moordenaars uit de psychiatrie is alvast niet te tellen, want ja, een psycho als moordenaar is natuurlijk makkelijk te verklaren. Snap je niet waarom iemand in een kamerjas koppen afhakt met een sikkel? “Goh, denk er niet te veel over na. Hij is gewoon zot.” 

De enige groep mensen die er nog slechter uitkomt dan de patiënten zijn de psychiaters. Als ze niet volledig incompetent of geil zijn – waarom fantaseren scenaristen zo vaak over mensen die seks hebben met hun psycholoog? – is de kans groot dat de behandelende artsen en verplegers onbetrouwbare sadisten zijn met een voorliefde voor experimentele folterpraktijken. Allemaal onder het motto de patiënten van hun (moorddadige) krankzinnigheid te genezen weliswaar.

De slechte en manipulatieve Nurse Ratched in 'One Flew Over the Cuckoo’s Nest'. Beeld RV

Mag het ietsje meer zijn?

Nu is er in se niets mis met psychiatrische instellingen of gewoon ziekenhuizen als horrorhuis te gebruiken. Ziek zijn is eng, we snappen het. Maar terwijl het ziekenhuis ook aan bod komt in andere genres, is dit bij psychiatrie zo goed als nooit het geval. De representatie blijft beperkt tot die van het archaïsche mental asylum.

Ook de Vlaamse televisiewereld is in hetzelfde bedje ziek. In
Tabula rasa wordt Mie gedwongen opgenomen in een psychiatrische instelling die getransporteerd lijkt vanuit de jaren 60. “Ge hebt mij in de gevangenis gestoken, Benoit”, verwijt Mie haar man. Wanneer – spoiler alert – haar psychiater uiteindelijk de gestoorde moordenaar blijkt te zijn, wordt het cliché van de onbetrouwbare psycholoog nogmaals bevestigd. 

Professor T ondergaat elektroshocktherapie. Beeld © VRT

In de eerste aflevering van de politiereeks Professor T laat een briljante professor criminologie met OCD zich dan weer vrijwillig opnemen. Een unieke kans om de psychiatrie op een realistische manier te tonen aan het grote publiek. Helaas, na de eerste minuut zien we hoe T – vastgebonden in een steriel witte kamer – elektrische shocks wordt toegediend. En ja, elektroconvulsietherapie wordt vandaag inderdaad nog toegepast. Maar de techniek is niet representatief voor de mentale gezondheidszorg, laat staan dat de patiënt wakker blijft tijdens de procedure.

Het aandeel realistische films die plaatsvinden in een psychiatrisch ziekenhuis is beschamend schaars. De enige film die we de voorbije jaren zagen met een ietwat geloofwaardige insteek, was de komedie
It’s Kind of a Funny Story met Zach Galifianakis uit 2010. Maar slechts één film in de 21ste eeuw, dát is pas geschift!

Een realistische én entertainende representatie van het leven in een psychiatrisch ziekenhuis in 'Please Like Me'. Beeld rv

In feite de enige plaats waar er deftige alternatieven aangeboden worden, is op (niet-Vlaamse) televisie. De Australische serie Please Like Me speelt zich bijvoorbeeld in het tweede seizoen grotendeels af in de psychiatrische instelling waar de moeder van het hoofdpersonage Josh verblijft. Komiek Josh Thomas, die zelf de hoofdrol vertolkt, pende de ervaringen van het personage met bipolaire stoornis neer op basis van de ervaringen van zijn eigen moeder. Ook Hannah Gadsby (bekend van de Netflix-show Nanette) droeg haar steentje bij aan de serie als het personage Hannah, gebaseerd op haar eigen levensverhaal. De serie verbindt moeiteloos de trauma’s van de personages met humor en entertainment. 

Dus alstublieft, stop met horrorverhalen te verzinnen rond de psychiatrie. De werkelijkheid is vaak al shit genoeg.

Unsane is nu te bekijken via VOD (Proximus & Telenet). Lees hier onze recensie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234