Maandag 22/07/2019

Achtergrond

Hoe deze kleurrijke luchtballon het communistische Oost-Duitsland in zijn ondergoed zette

Beeld rv

“Een stoffen zak, wat hete lucht erin, en we zijn weg.” Zo vat Günter Wetzel (64) het prettig gestoorde idee samen om tijdens de Koude Oorlog met een luchtballon te vluchten naar West-Duitsland. Ballon, de recentste verfilming van die stunt, is vanaf woensdag te zien in de bioscoop. Maar wat is er nu echt gebeurd en hoe verenigd is het land aan de Rijn vandaag?

“Sind wir hier im Westen?” Dat is alles wat Peter Strelzyk en Günter Wetzel vragen tijdens een kille ochtend in september, 1979. Het is geen weginstructie, maar een levensbelangrijke vraag die de twee Duitsers stellen aan de eerste levende zielen die ze tegenkomen vlak nadat ze zijn neergestort. Strelzyk en Wetzel werkten anderhalf jaar lang aan hun eigen luchtballon in de hoop dat zij en hun gezinnen op een dag de Duitse Democratische Republiek (DDR) konden ontvluchten.

Het is slechts één verhaal van de 5.000 Oost-Duitsers die tussen 1961 en 1989, de bouw en val van de Berlijnse muur, erin slaagden om de communistische dictatuur in te ruilen voor het ‘vrije’ West-Duitsland. Volgens Duitse geschiedkundigen Eisenfeld en Engelmann waren er echter meer dan 75.000 vluchtelingen in diezelfde periode die minder geluk hadden. De DDR beroofde hen van hun vrijheid en ze werden bestempeld als verraders. Meer dan 800 mannen, vrouwen en kinderen bekochten de oversteek met hun levens.

Gedreven door wanhoop en de belofte van vrijheid in West-Duitsland gaan sommige DDR-burgers tot het uiterste om het schietbevel, mijnenveld en prikkeldraad te omzeilen. Het ene plan is al gekker en origineler dan het andere. Zo ontsnappen er 14 Oost-Duitsers door zich te verstoppen onder de karkassen van geslachte varkens in een koelwagen en weten 57 anderen West-Duitsland te bereiken via een ondergrondse tunnel. Of wat dacht je van de 19-jarige Axel Mitbauer, toenmalig lid van het nationale zwemteam, die via de Baltische zee naar zijn vrijheid zwemt? Maar het is de amper 28 minuten durende vlucht in de kleurrijke luchtballon die uiteindelijk de geschiedenisboeken zal ingaan als een van de – misschien wel dé – spectaculairste ontsnappingen uit de voormalige DDR.

Het idee

Peter Strelzyk (°1942) en Günter Wetzel (°1955) werken samen in het Oost-Duitse dorp Pößneck, Strelzyk als elektricien en Wetzel als metselaar. Net als talloze anderen kunnen ze zich niet vinden in het communistische regime, dat buren en familieleden inschakelt als inoffizielle Mitarbeiter — zeg maar spionnen — waardoor het zelfs in privésferen gevaarlijk kan zijn om je ongezouten mening te delen. Reismogelijkheden zijn beperkt, je carrièrepad is afhankelijk van je band met De Partij, armoede teistert het land en tegenstand wordt met harde hand afgestraft.

In 1978 komt de metselaar via een advertentie voor een luchtballonfestival in de VS op het idee om zo over het IJzeren Gordijn te vliegen. Hij neemt zijn vriend en collega Strelzyk in vertrouwen en samen dokteren ze een plan uit om met de twee gezinnen — vier volwassenen en vier kinderen — per luchtballon via de zuidelijke grens naar West-Duitsland te vluchten. De partners in crime gebruiken 900 vierkante meter linnen, een platform van nauwelijks 2 vierkante meter, onderdelen van een kachel, een gastank en wasdraden om hun eerste luchtballon te maken.

Solotrip

In de maanden daarop zullen de kompanen hun ontsnappingstuig stap voor stap verbeteren. Maar de twee partners raken het oneens over hoe ze verder moeten en Wetzel, de originele bedenker van het plan, verwijdert zichzelf en zijn gezin uit de levens van de Strelzyks en het ambitieuze ontsnappingsplan. Tijdens de zomer van ’78 waagt Peter Strelzyk zich aan een eerste ontsnappingspoging, met zijn eigen ballon. Maar door problemen met de luchtvochtigheid en de wetten van Newton stort het vierkoppige gezin neer vlak voor de Oost-Duitse grens, hun doelwit binnen handbereik. Verslagen maar veilig, en zonder luchtballon, keren ze te voet huiswaarts voordat iemand hen kan missen.

De Strelzyks beseffen dat het slechts een kwestie van tijd is voordat de Stasi (geheime dienst DDR) de ballon vindt en aan hun deur staat, dus gaat Peter Strelzyk in januari 1979 te rade bij zijn ex-ontsnappingspartner. Het duurt uiteindelijk een halfjaar voordat de Wetzels, uit angst om vervolgd te worden vanwege hun vorige betrokkenheid, opnieuw in het plan stappen. Günter Wetzel, die op dat moment als ambulancier werkt, meldt zich vijf weken ziek om aan de nieuwe luchtballon te werken. Een dag later publiceert de Oost-Duitse pers een artikel met foto’s over de gevonden spullen bij de luchtballon en een oproep naar getuigen.

David Kross als Günter Wetzel in ‘Ballon’. Beeld RV Marco Nagel/Studiocanal GmbH

Om de Stasi te ontlopen kopen de gezinnen het materiaal in kleine hoeveelheden doorheen het land, in winkels honderden kilometers uiteen en in allerlei verschillende kleuren. Op 14 september zijn de weersomstandigheden optimaal en besluiten de Strelzyks en Wetzels dat het tijd is. Tijdens het opstijgen lijkt het even drastisch mis te lopen wanneer de mand aan een kant aan de grond blijft haken waardoor de vlam in het materiaal schiet. Ze kunnen de brand op tijd blussen en vliegen nu op zo’n 2.000 meter hoogte richting hun beloofde land.

Pas in de lucht merkt Wetzel een gat op in de top van de ballon waardoor hij snel aan hoogte verliest. Ondertussen zijn er zoeklichten te zien onder hen. De voortvluchtigen gebruiken al hun gas op om zo lang mogelijk in de lucht te blijven, maar storten na 28 minuten neer. De twee vaders trekken zuidwaarts en komen uiteindelijk een politiepatrouille tegen aan wie ze panisch vragen “of ze hier in het Westen zijn?”. “Ja klar, wo denn sonst?”, luidt het antwoord. “Ja tuurlijk, waar anders?”

Nog steeds verdeeld

Vandaag situeren we ons bijna 40 jaar na de ballonvlucht en 30 jaar na de val van de Berlijnse Muur. De beruchte luchtballon staat nu permanent tentoon in Beieren, waar de twee gezinnen hun eerste stappen zetten op West-Duits grondgebied. Maar een écht verenigd Duitsland, waar niet enkel Strelzyk en Wetzel, maar ook toenmalig bondskanselier Helmut Kohl van droomde, lijkt voorlopig nog ver weg, zegt professor Dirk Rochtus, hoofddocent aan de KU Leuven en medeoprichter van het Centrum voor Duitslandstudies. “Ik herinner me de protesten en vechtpartijen met de Stasi vlak voor de val nog levendig. Een zeer spannend moment dat niemand zo snel zag aankomen, maar Europa ontving de uiteindelijke Duitse eenmaking met een zekere opluchting.”

Dat in tegenstelling tot de sfeer in Duitsland vandaag, zegt Rochtus. Na de eenmaking zijn er grondige hervormingen doorgevoerd. De staatseconomie van de DDR paste immers niet in het plaatje van de vrijemarkteconomie van het eengemaakte Duitsland. Fabrieken werden gesloten, mensen verloren hun jobs, met een bittere nasmaak tot gevolg. “Veel Oost-Duitsers waren dan wel geen sympathisanten van het regime, ze leefden en werkten er wel”, legt Rochtus uit. “Het Westen ontmantelde de DDR en brak ze af als een waardeloos en slecht land, maar er heeft wel een hele bevolking aan meegebouwd. Zo weggelachen worden, dat heeft toch wonden geslagen.” Volgens de Duitslandkenner ligt het economische zwaartepunt vandaag nog steeds in het westen en lijkt Oost-Duitsland bijna een aanhangsel. “Met uitzondering van grote steden als Dresden en Leipzig is er in het oosten weinig of niets in de plaats gekomen van de afgebouwde industrie. Je zag en ziet jonge mensen dan ook volop uitwijken naar Berlijn of het westen.”

Naast economische verschillen blijft er ook een ideologische kloof bestaan, zegt Rochtus. “Na de eenmaking haalde Die Linke, de opvolger van de communistische partij, vaak 20 procent van de stemmen in de Oost-Duitse deelstaten. Na 40 jaar DDR is er natuurlijk een voedingsbodem voor het socialistische gedachtegoed ontstaan en dat verschil in stemgedrag blijft merkbaar.” Ook rechtse partijen winnen er steeds meer aan populariteit. Als proteststem, aldus Rochtus.

Niet helemaal het Duitsland waar de Strelzyks en Wetzels van droomden. Ballon verschijnt bij ons nu pas, maar aan het thuisfront is de film al sinds september te zien. En hoewel de interesse groot was, waren de reacties gemengd en legt de film een dieperliggende identiteitscrisis bloot.

Ballon, vanaf woensdag in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden