Zaterdag 13/08/2022

AchtergrondExpo

Hoe de roaring twenties niet louter een mannenzaak waren

De architect voor het theaterstuk Le château du roi van Marie Vassilieff (1928), Composition abstraite van Marcelle Cahn (1925), Suzy Solidor van Tamara de Lempicka (1935) en Autoportrait van Claude Cahun (1929). Beeld DM
De architect voor het theaterstuk Le château du roi van Marie Vassilieff (1928), Composition abstraite van Marcelle Cahn (1925), Suzy Solidor van Tamara de Lempicka (1935) en Autoportrait van Claude Cahun (1929).Beeld DM

De expo Pionnières belicht hoe vrouwelijke kunstenaars hun duit in het zakje deden bij de overrompelende Parijse kunstopstoten in de naoorlogse jaren 1920. Want ja, ook toen al kreeg het patriarchaat een trap toegediend.

Dirk Leyman

Overal ter wereld peuteren curatoren in ijltempo vrouwelijke kunstenaars uit de kieren van de kunstgeschiedenis. Het leidt tot expo’s, catalogi en conferenties, die de overwegend mannelijke canon bijspijkeren. En zie, de Parijse musea profileren zich hierbij als haantje de voorste. Recent kon je in het Musée du Luxembourg al naar expo’s over vrouwelijke schilders uit de periode 1780-1830 of over Vivian Maier, terwijl in het Centre Pompidou vrouwelijke abstracte kunstenaars (Elles font l’abstraction) aan het feest waren.

Nu pakt datzelfde Musée du Luxembourg uit met Pionnières, waarin zowat 45 schilders en kunstenaressen uit de Parijse années folles – van Tamara de Lempicka en Suzanne Valadon tot Sonia Delaunay en Marie Vassilieff - zijn opgeduikeld. Want ook vrouwen stonden in het roerige decennium na WO I mee aan de wieg van fauvisme, kubisme, impressionisme, abstractie en vernieuwende portretfotografie. Le Monde reageerde een tikje smalend: “Wat is het doel van deze rehabilitatie? De genialiteit van alle vergeten vrouwen uit de kunstgeschiedenis te vieren? Op het gevaar af hen te herleiden tot hun wezen én hun lotgevallen, hun strijd en hun eigenaardigheden te veronachtzamen.”

'Composition abstraite' van Marcelle Cahn. Beeld © Droits réservés / photo Ville de Grenoble /Musée de Grenoble –J.L. Lacroix
'Composition abstraite' van Marcelle Cahn.Beeld © Droits réservés / photo Ville de Grenoble /Musée de Grenoble –J.L. Lacroix

Lesbische cabarets en gemaskerde queerbals

Curatoren Camille Morineau en Lucia Pesapane omschrijven de roaring twenties in Parijs alleszins als ‘een pre-queerperiode’. Plots werd genderfluïditeit en vrouwelijke identiteit artistiek grondig afgetast. Toen al waren er vrijgevochten kunstenaressen die het patriarchaat een trap toedienden.

De lokroep van Parijs als (toen nog) betaalbaar, libertijns en mondiaal ‘artistiek en cultureel hart’ zong rond. Niet enkel voor heren als Man Ray, Ernest Hemingway, Scott F. Fitzgerald of Pablo Picasso was het ‘a moveable feast‘, op de terrassen van Le Dôme of La Coupole, maar ook in lesbische cabarets én gemaskerde queerbals, waar de politie een oogje toekneep.

Maar, benadrukken de curatoren, in Parijs bestonden vrijheid en conservatisme paradoxaal genoeg naast elkaar: “het vrouwenkiesrecht werd geweigerd, contraceptieve propaganda verboden en abortus streng bestraft.”

Een kaart bij de ingang toont hoe vrouwelijke kunstenaars en masse in Parijs aanspoelden, bijvoorbeeld uit Odessa (Delaunay), Warschau (De Lempicka), Smolensk (Vassilieff) of uit de drooggelegde Verenigde Staten (de ambulancière Romaine Brooks, met haar beroemde schilderij L’Amazone van haar vriendin Natalie Clifford Barney).

'Suzy Solidor' van Tamara de Lempicka. Beeld © Tamara de Lempicka Estate, LLC / Adagp, Paris, 2022 / photo François Fernandez
'Suzy Solidor' van Tamara de Lempicka.Beeld © Tamara de Lempicka Estate, LLC / Adagp, Paris, 2022 / photo François Fernandez

Pionnières heeft een zeker vogelvluchtgehalte, maar het publiek lijkt ervan te smullen. Zelfs op een doordeweekse dag is het drummen in de nogal nauwe expozalen van het stemmige Musée du Luxembourg.

Het uithangbord van Pionnières is niet toevallig de vrijpostige Poolse Tamara de Lempicka (1898-1980) en haar schilderij van zangeres en lesbisch icoon met het korte, blonde kapsel, Suzy Solidor. De Lempicka’s voluptueuze doeken met hoekige vormen stralen sensuele genotzucht uit, kijk maar naar La Belle Rafaela (1927) of haar extatische Les Deux Amies (1923). Madonna is een hevige fan en bezit een aantal van haar doeken.

Massieve sculpturen

Maar de eclectische expo beperkt zich lang niet tot de schilderkunst. Er zijn de massieve sculpturen, bijvoorbeeld van de uit Oekraïne afkomstige Chana Orloff, of de beroemde marionetten van Sophie Taeuber-Arp voor Le roi cerf, de jurken van scenografe en costumière Sarah Lipska én de geometrische creaties van Sonia Delaunay (gehuwd met Robert Delaunay). Het waren multitaskers, vaak noodgedwongen, als galeriste, ontwerpster of als naaister, én met commercieel instinct.

De architect voor het theaterstuk Le château du roi van Marie Vassilieff. Beeld © Marie Vassilieff / photo Galerie du Passage - David Atlan
De architect voor het theaterstuk Le château du roi van Marie Vassilieff.Beeld © Marie Vassilieff / photo Galerie du Passage - David Atlan

Een manco aan de expo is dat de reikwijdte van veel vriendschappen én invloeden niet wordt uitgediept. Komen ze zomaar uit de lucht vallen? Welnee. Naar hun artistieke parcours hebben we soms het raden. Ook, merkt Le Monde terecht op, is de voortrekkersrol van verzamelaars als schrijfster Gertrude Stein en haar kompane Alice B. Toklas onderbelicht. Opvallend is de ruime aandacht voor de onlangs ‘ge-Panthéon-iseerde’ Josephine Baker, de beroemde musichalldanseres met bananenrokje. De voorvechtster van Afro-Amerikaanse vrouwenrechten (en tijdelijke vlam van Simenon) was ook restauranthoudster en ondernemer avant la lettre, met zelfs haar eigen haarbrillantine Baker-fix.

Pionnières zoomt natuurlijk in op de ‘garçonnes’, die zich tooien met broeken en stropdassen en hun vrouwelijkheid verborgen onder een coupe van zwart kort haar, een stoere sigaret tussen de lippen. Zo stapte Anna Prinner zelfs door het leven onder de naam Anton Prinner. Of er is de androgyne Claude Cahun (1894-1954): “Mannelijk? Vrouwelijk? Dat verschilt van geval tot geval. Neutraal is het enige genre dat steeds bij me past”, vond zij/hem.

'Autoportrait' van Claude Cahun. Beeld © Droits réservés / photo RMN-Grand Palais / Gérard Blot
'Autoportrait' van Claude Cahun.Beeld © Droits réservés / photo RMN-Grand Palais / Gérard Blot

Ook de cultus van de sport maakte een ferme opmars. Kijk maar naar het eerbetoon van de Lets-Russische schilder Aleksandra Belcova aan tennisser Suzanne Lenglen, die schandaal opwekte door op Roland Garros in kortere gewaden te spelen. Uitermate fascinerend zijn de schilderijen van de Deense Gerda Wegener (1886-1940), met portretten van haar echtgenoot, berucht als Lili Elbe, eerst als travestiet, dan als transgender persoon.

Met namen als Tarsila do Amaral, Amrita Sher-Gil en Pan Yuliang heeft de expo zeker ook oog voor diversiteit van buiten Europa. En wist u dat er een multi-etnische remake van Le déjeuner sur l’herbe bestaat, van de hand van Juliette Roche? Pionnières smaakt naar meer, naar uitdieping van deze onstelpbare vrouwelijke dadendrang.

'La famille' van Tarsila do Amaral. Beeld © Tarsila do Amaral Licenciamentos / photo Photographic Archives Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Madrid
'La famille' van Tarsila do Amaral.Beeld © Tarsila do Amaral Licenciamentos / photo Photographic Archives Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Madrid

Pionnières. Artistes dans le Paris des années folles, tot en met 10 juli in Parijs, museeduluxembourg.fr

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234