Zaterdag 06/06/2020

Muziek#MeToo

Hoe Alanis Morissette 20 jaar geleden al over misbruik zong, en niemand luisterde

De Canadese zangeres Alanis Morissette tijdens een show in Los Angeles.Beeld Los Angeles Times via Getty Imag

Wie zich met de kennis van nu verdiept in oudere songteksten hoort de pijn die vrouwelijke singer-songwriters, zoals Alanis Morissette, afgelopen decennia met hun publiek probeerden te delen. Waarom veroorzaakte dat toen geen ophef?

“Als je je niet zo volwassen had gedragen, was dit nooit gebeurd. Als je niet zo wijs was geweest voor je leeftijd, had ik me ingehouden. Zonder mij had je nooit succes gehad. Zonder mij was er niets van je terechtgekomen.”

Ik lees nog eens de tekst van ‘Hands Clean’, een radiovriendelijk poprocknummer van Alanis Morissette dat in 2002 de top tien haalde. In de clip zien we fans vrolijk meezingen, maar de tekst is toch geschreven vanuit het perspectief van een oudere man in een machtspositie, die een jonger meisje onder druk zet? Dit is een #MeToo-anthem avant la lettre, van voordat vrouwen en masse de noodklok begonnen te luiden, toen mannen nog wegkwamen met grensoverschrijdend gedrag.

De reden dat ik door mijn platenkast struin, is dat Morissette (45) na jaren afwezigheid een comeback maakt. In mei brengt de Canadese zangeres een nieuw album uit en ondertussen is ze op wereldtournee om de 25ste verjaardag van haar legendarische album Jagged Little Pill te vieren. Ik was vroeger fan van Morissette en heb haar zelfs zien optreden in Rotterdam Ahoy. Dus waarom was ik destijds blind voor de niet zo verborgen boodschap van ‘Hands Clean’?

Foute types

Morissette schreef talloze tracks over moeilijke mannen die je maar niet kunt loslaten, zoals ‘Your House’. De ‘Queen of Alt-Rock Angst’ zwolg met verve in liefdesverdriet en haar doorbraaknummer ‘You Oughta Know’ is hét volkslied van het land der bruut verlaten vrouwen. Heb ik als net volwassen jongen van 19 de beladen tekst uit ‘Hands Clean’ genegeerd omdat Morissette gewoon op foute types viel? Dacht ik dat haar gedoe met oudere mannen er nu eenmaal bij hoorde, dat ze vroeg om problemen? Snapte ik haar songteksten überhaupt wel?

Muziekcritici verwezen in recensies naar de relatie die Morissette als tiener had gehad met een veel oudere mentor, maar zelf heeft ze nooit het verdriet achter ‘Hands Clean’ verklaard – tot een half jaar geleden, in een interview met de zelfhulpsite Self. “Ik kreeg destijds maar weinig steun, ook niet van vrouwen. In het beste geval werd de tekst genegeerd. Maar ik werd er ook om verketterd en kreeg zelfs de schuld.”

“Aan het begin van het #MeToo-tijdperk vroegen mensen zich af waarom het zo lang had geduurd voordat vrouwen zich uitspraken”, zegt de zangeres nu. “Ik heb een aantal van die types toen vriendelijk herinnerd aan wat ik vijftien jaar geleden al had geschreven.” Maar het grote publiek wilde nog niet luisteren naar vrouwen in de muziek. “Mensen zongen vrolijk mee met een nummer over wat in zekere zin verkrachting was.”

Met terugwerkende kracht hoor je de pijn die vrouwelijke singer-songwriters afgelopen decennia met hun publiek probeerden te delen. Zo werd Tori Amos op 21-jarige leeftijd verkracht toen ze na een optreden in een bar een lift naar huis kreeg. Daarover schreef ze het nummer ‘Me and a Gun’, dat gaat over de onthechting die ze voelde tijdens de traumatische gebeurtenis. “Een pistool. En een man. Op mijn rug. En ik zong ‘Holly Holly’ terwijl hij zijn gulp opende.”

Tori Amos in de Brusselse Bozar, 2 oktober 2012. Over haar verkrachting schreef ze het nummer 'Me and a Gun'.Beeld Alex Vanhee

Het a capella gezongen nummer werd in 1991 uitgebracht als haar debuutsingle. Maar het nummer ‘Silent All These Years’ uit 1992 werd veel vaker gedraaid op de radio, omdat het toegankelijker was. “Artiesten zijn spiegels”, zei Amos later dat jaar. “En die spiegels worden vaak toegedekt door anderen. Maar het is ons werk om de waarheid te vertellen, hoe bang we ook zijn.”

Het is tekenend dat zowel Morissette als Amos tamelijk expliciete songteksten schreef over seksueel misbruik, maar het daar min of meer bij liet en er niet verder over in gesprek ging. Komt dat omdat ze de tijdgeest tegen zich hadden? Vrouwelijke singer-songwriters, ook Morissette en Amos, werden eind vorige eeuw makkelijker als melodramatisch weggezet. De massa hoorde hun muziek wel, op de radio en op MTV, maar luisterde niet echt.

Boodschap vergeten

Er werd vroeger sowieso niet zo scherp geluisterd, lijkt het. Er zijn legio voorbeelden van popklassiekers die heel anders werden geïnterpreteerd dan de bedoeling was. Stevie Wonder schreef ‘Happy Birthday’ (1980) niet als vrolijk verjaardagslied dat het personeel in een restaurant kan opzetten om je partner te verrassen. Het was een pleidooi om van de geboortedag van mensenrechtenactivist Martin Luther King een nationale feestdag te maken. ‘Born in the USA’ (1984) van Bruce Springsteen wordt nu omarmd door patriottische Amerikanen, vooral Republikeinen, terwijl het nummer juist gaat over de problemen van arbeiders onder president Reagan en over de Vietnamoorlog. Als het refrein maar catchy genoeg is, is de boodschap snel vergeten.

Wie graaft in de poparchieven, ziet ineens overal signalen die decennialang werden genegeerd – vooral, zo lijkt het wel, in de jaren negentig. Van Sarah McLachlan en Hole tot Eve en TLC, allemaal schreven ze nummers waarin fysiek en emotioneel misbruik van vrouwen centraal stond. Sommigen beschreven vooral de brute daad, zoals Liz Phair in ‘Fuck and Run’ (1992): “Het is neuken en wegrennen, neuken en wegrennen. Zelfs toen ik 17 was. Neuken en wegrennen, neuken en wegrennen. Zelfs toen ik 12 was.”

Anderen beschreven de gevolgen die het misbruik had voor hun zelfvertrouwen, zoals Fiona Apple in ‘Sullen Girl’ (1996). “Noemen ze me daarom een nors meisje? Ze weten niet dat ik vroeger over de diepe, serene zee voer. Maar hij spoelde me aan land, nam me mijn parel af en liet een lege schelp achter.” Waarom leidde dat toen niet tot meer discussie en begrip?

Stevie Wonder schreef ‘Happy Birthday’ (1980) niet als vrolijk verjaardagslied. Het was een pleidooi om van de geboortedag van Martin Luther King een nationale feestdag te maken.Beeld REUTERS

Ondertussen luisterden de dubieuze teksten vol seksuele opdringerigheid van mannelijke artiesten eind vorige eeuw nog lekker weg, zonder dat er alarmbellen afgingen. Springsteen, nog steeds de held van vele mannen, zong in 1984: “Hé, kleine meid, is je papa thuis? Heeft hij je helemaal alleen gelaten? Ik heb een stout verlangen. Oh, oh, oh, I’m on fire.”

En kijk eens goed naar de tekst van ‘Belle Hélène’ van Doe Maar, ook uit 1984. “Ik weet niet of het goed of slecht is. Dat ik met je vrijen wou. En wat een ander ook mag zeggen. Ik vond het fijn bij jou. Zoals je naast me ligt te slapen. Zo heb ik jou nog niet gezien. Je lijkt ineens geen kind meer. Maar zo mooi en minstens 17.”

De verhoudingen waren, met andere woorden, scheef en oneerlijk. 

Ik zou Alanis Morissette nog zo veel willen vragen over de invloed van haar oeuvre op dit debat, maar het is helaas niet gelukt de zangeres te spreken te krijgen. Misschien zal ze zich bij haar optredens wat meer openstellen, nu haar publiek klaar is voor de naakte waarheid. 

In het interview met Self zegt ze wel te begrijpen dat iedereen een andere band heeft met haar muziek. “Sommige mensen zien popsongs als een dialoog, als een manier om een gesprek over een moeilijk onderwerp op gang te brengen. Voor anderen is muziek slechts een vorm van escapisme. Daar ben ik niet op tegen, maar als ík naar de tekst van een nummer luister, kan ik nergens anders meer aan denken.”

#MeToo-anthems avant la lettre

• Kitty Wells – It Wasn’t God Who Made Honky Tonk Angels (1952)

Too many times married men think they’re still single/
That has caused many a good girl to go wrong

• Dolly Parton – Just Because I’m a Woman (1968)

Now a man will take a good girl/
And he’ll ruin her reputation/
But when he wants to marry/
Well, that’s a different situation

• Loretta Lynn – The Pill (1970) 

Oh but daddy don’t you worry none/
‘Cause mama’s got the pill

• Helen Reddy – I Am woman (1972) 

Oh yes, I am wise/
But it’s wisdom born of pain/
Yes, I’ve paid the price/
But look how much I gained

• The Raincoats – Off Duty Trip (1979)

Woman you’re pinned up/
On the wall in front of you/
A soldier’s life is very tough/
He’s tender loving when fighting’s through

• Tori Amos – Me and a Gun (1991)

Yes I wore a slinky red thing/
Does that mean I should spread for you, your friends

• Lorrie Morgan – What Part of No (1992)

No I don’t need no company/
No I don’t want to dance/
So what part of no don’t you understand

• Liz Phair – Fuck and Run (1992)

It’s fuck and run, fuck and run/
Even when I was seventeen/
Fuck and run, fuck and run/
Even when I was twelve

• TLC – His Story (1992)

His story over mine/
His story will be his story/
And my story is a waste of time/
They’re gonna believe/
His story

• Sarah McLachlan – Possession (1993)

I’ll hold you down/
Kiss you so hard/
I’ll take your breath away/
And after I’d wipe away the tears/
Just close your eyes

• Hole – Violet (1995)

You should learn when to go/
You should learn how to say no/
When they get what they want/
And they never want it again

Fiona Apple – Sullen Girl (1996)

They don’t know I used to sail the deep and tranquil sea/
But he washed me ’shore/
And he took my pearl/
And left an empty shell of me

• Eve – Love Is Blind (1999)

Hey, yo I don’t even know you and I hate you/
See all I know is that my girlfriend used to date you/
How would you feel if she held you down and raped you?/
Tried and tried, but she never could escape you

• Alanis Morissette – Hands Clean (2001)

I know you depend on me like a young thing would to a guardian/
I know you sexualize me like a young thing would and I think I like it

• Christina Aguilera feat. Lil’ Kim – Can’t Hold Us Down (2002)

Here’s something I just can’t understand/
If the guy have three girls then he’s the man/
He can even give her some head, or sex her off/
But if a girl do the same, she’s a whore

• Rihanna – Man Down (2010)

Little 22, I call her Peggy Sue/
When she fits right down in my shoes/
Whatchu expect me to do, if you’re playing me for a fool/
I will lose my cool and reach for my fire arm

• Lady Gaga – Till it Happens to You (2015)

’Til it happens to you, you won’t know/
It won’t be real/
No it won’t be real/
Won’t know how it feels

SAN FRANCISCO, CA - NOVEMBER 15: Alanis Morissette performs at The Warfield on November 15, 1995 in San Francisco California. (Photo by Tim Mosenfelder/Getty Images)Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234