Dinsdag 26/05/2020

Non-fictie

Historicus Ian Kershaw verklaart drie decennia van Europees bloedvergieten

Duitse kinderen kijken naar affiches van weekbladen in de vitrine, 1940.Beeld PHOTO_NEWS

De Britse historicus Ian Kershaw werkt aan een monumentaal tweeluik over de geschiedenis van Europa van 1914 tot nu. Het eerste deel, dat de periode tot 1949 bestrijkt, is alvast superieure geschiedschrijving.

Wat bezielde Europa toen het in 1914 ten oorlog trok? Waarom zonk het continent in de jaren daarna weg in een moeras van onoverbrugbare politieke en sociale tegenstellingen? Hoe was het mogelijk dat er vervolgens opnieuw een oorlog ontvlamde, één die zelfs de bloederigste uit de geschiedenis van de mensheid zou worden? En welke lering trokken de Europeanen uit meer dan drie decennia van haast ononderbroken bloedvergieten?

In De afdaling in de hel analyseert de Britse historicus Sir Ian Kershaw (°1943) op voortreffelijke wijze de geschiedenis van een continent dat zich enerzijds hooghartig de eretitel van bakermat van de beschaving toe-eigende, maar anderzijds een ziekelijke hang naar collectieve zelfmoord aan de dag legde. Hoewel de oud-docent hedendaagse geschiedenis aan de universiteit van Sheffield in de eerste plaats een wereldvermaarde kenner van het Derde Rijk is, slaagt hij erin het veel bredere onderzoeksveld - Europa tussen 1914 en 1949 - haarfijn en volledig te bestrijken.

Vogelperspectief

De afdaling in de hel is het eerste van twee delen over de geschiedenis van Europa van 1914 tot vandaag. Het ligt voor de hand dat de boeken een 'onherroepelijk persoonlijke benadering van deze gedenkwaardige eeuw' zijn. Ook is het onvermijdelijk dat ze slechts een vogelperspectief bieden.

De vraag is natuurlijk of Kershaw in zijn vogelvlucht de vele uitdagingen van complexe en diverse samenlevingen in nauwelijks zeshonderd bladzijden zowel genuanceerd als evenwichtig weet te doorvorsen. Om het evenwicht te bewaren, doet hij alvast zijn uiterste best om zijn verhaal niet vanuit een overheersend Britse invalshoek te brengen.

Om het verhaal zo fijnmazig mogelijk te weven, vertrekt hij vanuit vier factoren die 35 jaar lang een verstikkend net over Europa hebben geworpen: het etnisch-racistische nationalisme, de eisen van gebiedsuitbreiding, de klassenstrijd en de crisis van het kapitalisme en van de liberale democratie. Ten slotte getuigt zijn beslissing om zijn overzicht niet in 1945 (Stunde Null) maar in 1949 af te ronden van ronduit gezond verstand. Niemand zal ontkennen dat de eerste jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog jaren van 'politieke onzekerheid, economische wanorde, sociale ellende en nog meer verschrikkelijke onmenselijkheid' waren.

Kershaw integreert ook moeiteloos de allernieuwste inzichten in dat catastrofale tijdsgewricht. Zo nuanceert hij terecht het zogenoemde oorlogsenthousiasme bij het uitbreken van de Grote Oorlog. Een kippenkoorts van een relatief beperkte groep van vooral studenten en burgers uit de middenklasse, aldus Kershaw. De overgrote meerderheid van de bevolking (en soldaten) legde zich neer bij een 'fatalistische aanvaarding van het lot'.

Voorts duikt de auteur geregeld in zijn kist met pakkende details. Toen Mussolini op 3 oktober 1935 Abessinië (het huidige Ethiopië) binnenviel, legde de Volkenbond Italië economische sancties op. Om aan te tonen dat de Volkenbond op sterven na dood was, vermeldt Kershaw op sarcastische toon dat de sancties de export van foie gras verboden, maar niet die van olie, ijzer, staal en kolen. Sarcasme is nochtans geen kenmerk van Kershaw, daarvoor is hij zich te zeer bewust van de tragische ontwikkelingen in een continent dat 'een ziedende heksenketel van haat' was. Evenmin verspilt hij zijn energie aan een overdaad van anekdoten.

Ondubbelzinnig

Zijn strikt persoonlijke kijk op doorslaggevende gebeurtenissen verleidt hem nu en dan tot een frappante keuze. Wie draagt de schuld voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Duitsland, meent Kershaw unverfroren. Als de Duitse keizer Oostenrijk geen blanco cheque had gegeven, zou de dubbelmonarchie haar eisen aan Servië ongetwijfeld hebben gemilderd, zodat ten hoogste een fikse burenruzie zou zijn ontstaan.

Staat een parlementaire democratie steviger in haar schoenen bij een evenredige vertegenwoordiging of bij een 'first past the post'-systeem, zoals in het Verenigd Koninkrijk? Kershaw is hier even ondubbelzinnig: 'evenredige vertegenwoordiging leidt tot fragmentatie en politieke instabiliteit'. Over paus Pius XII een identieke vastberadenheid: Pius XII Hitlers paus? Pius XII een antisemiet? Volkomen misplaatst. En de wandaden van Stalin? Geen aberratie, maar een logisch gevolg van de bolsjewistische ideologie.

Sommige vragen intrigeren. Waarom koos Europa tijdens het interbellum hoofdzakelijk voor rechts en niet voor links? Wat als de grote alliantie van Frankrijk, Tsjecho-Slowakije en Sovjet-Unie in september 1938 nazi-Duitsland de oorlog had verklaard? Waarom zijn de Joden altijd en overal de zondebok geweest?

Kershaws metier staat garant voor een vaardige stijl, een meesterlijke zin voor synthese en een groot inlevingsvermogen voor de slachtoffers van de talloze crisissen en conflicten. De afdaling in de hel is superieure geschiedschrijving.

Ian Kershaw, De afdaling in de hel, Spectrum, 639 p., 29,99 euro. Vertaling Huub Stegeman.

Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234