Donderdag 09/02/2023

BoekrecensieNino Haratischwili

‘Het schaarse licht’ van Nino Haratischwili: geluk en ongeluk in een getormenteerd Georgië

Nino Haratischwili. Beeld Joris Casaer
Nino Haratischwili.Beeld Joris Casaer

In Nino Haratischwili’s epische roman Het schaarse licht ontmoeten drie Georgische vriendinnen elkaar na jaren voor het eerst weer in Brussel. Een vierde vriendin, een fotograaf die een einde aan haar leven maakte, brengt hen samen.

Marjolijn de Cocq

Vuurvreter was ze, de alles eisende, onverzadigbare, onmogelijke vriendin. ‘Elke grens was er om te worden overschreden, elke versperring om er doorheen te breken. En de kracht die ze daarbij ontwikkelde was als een orkaan, het was onmogelijk om er weerstand aan te bieden, ze sleurde ons mee zoals de wervelstorm in het verre Kansas Dorothy en Toto naar het land van de Munchkins katapulteerde.’

Voilà Dina Perevelli. En het minst immuun voor deze orkaan – ‘ze zou haar zijn gevolgd, zelfs naar Oz en nog veel verder’ – was haar trouwe metgezel Keto Kipani in Het schaarse licht.

Na Het achtste leven (voor Brilka) en De kat en de generaal is het de derde in het Nederlands vertaalde roman van de Georgische, in Duitsland woonachtige Nino Haratischwili (39). De tovenaar van Oz, reflecteert Keto, was een van de weinige Amerikaanse kinderboeken die niet als ‘kapitalistische rommel’ waren bestempeld.

Nino Haratischwili is een ongebreideld schrijfster en zet observaties niet gewoon zwaar aan, maar driedubbelzwaar. Beeld Wollaert Carly
Nino Haratischwili is een ongebreideld schrijfster en zet observaties niet gewoon zwaar aan, maar driedubbelzwaar.Beeld Wollaert Carly

Keto, midden veertig, is als special guest op de vernissage van een retrospectief van Dina in Brussel. Die avond ziet ze haar jeugdvriendinnen Ira en Nene terug. De drie musketiers waren ze, met Dina als hun D’Artagnan. Ze zijn al lange tijd van elkaar verwijderd, maar ze achtervolgen haar levenslang als een schaduw. Aan de hand van Dina’s portret- en oorlogsfotografie werpt ze zich op als de ‘cartografe’ van hun dagen van geluk en ongeluk. Ze roept herinneringen op die ze ‘met bijna militaire precisie’ heeft verbannen, herinneringen aan een verleden dat toch voor geen van hen voorbij is.

Botanische tuin

Met dat geluk opent de roman: vier onafscheidelijke meisjes die op een warme zomeravond in 1987 samen binnendringen in de botanische tuin van Tbilisi om daar, net zoals ze het de jongens hebben zien doen, van de rots met de waterval te springen. Maar het ongeluk is er met­een ook, en onomwonden – want het leven van die ene vriendin, de moedigste, valt al in de tweede alinea te lezen, zal ‘eindigen aan een strop, in elkaar geflanst van het touw van een gymnastiekring’.

De roes van vrijheid boven aan die waterval – Haratischwili laat er in even talrijke als bloemrijke vooruitwijzingen geen misverstand over bestaan – is een kortstondige. Hun wereld zal met duizelingwekkende vaart ineenstorten na de perestrojka van Gorbatsjov, waardoor Georgië in de jaren negentig vervalt in armoede, chaos, ­heroïnehandel en oorlog.

De meisjes groeien op in en rond een hofje in een kleurrijke wijk van Tbilisi en het is vintage Haratischwili hoe alle bewoners van de gaanderijen uitbundig hun eigen historie en kleur krijgen. Van de charmante kenner van klassieke muziek doch stalinist oom Givni en de kinderloze weduwe Nadja die haar hart had verloren aan een ontrouwe Georgische gitaarleraar tot Keto’s inwonende oma’s, getogen tijdens de sovjetisering van Georgië en eeuwig bekvechtende rivales.

Ook weer totaal eigen is hoe Haratischwili door de getormenteerde levens van haar personages de staat van Georgië weet te vervlechten. De plotwendingen rond de opgroeiende jongeren, hun familie- en liefdesverstrengelingen en de aanzuigende criminaliteit volgen elkaar op in een zwaar geladen verhaal. De dynamiek tussen de vriendinnen door de jaren heen is prachtig gekenschetst en met een epiloog in nachtelijk Brussel worden de losse eindjes gehecht en cirkels rond gemaakt (want zo doet Haratischwili het: alle ballen hoog!).

Toch een maar: Haratischwili is een ongebreideld schrijfster en zet observaties niet gewoon zwaar aan, maar driedubbelzwaar. Als het over Dina gaat is er geen ophouden aan. Maar ook die kleine bijrol voor de Koerdische jongen uit het hofje wiens leven ontijdig zal eindigen, hij is: ‘de seismograaf voor het naderend onheil, de voorbode van de ondergang die het einde van onze kindertijd inluidde’. Poëtisch, zo u wil. Maar veel (te veel).

null Beeld RV
Beeld RV

En dan de constructie van de roman, het navertellen aan de hand van de foto’s aan die hoge witte muren van het Paleis van de Schone Kunsten. Het werkt vaak wel, zeker in de scènes waarin Keto, Ira en Nene zout in elkaars wonden strooien. Maar het heeft ook iets geforceerds, want Keto weet wel heel veel over ­iedereen, alles hebben de vriendinnen op ­zeker moment aan haar verteld.

Geen tragedie gewist

Die verbannen herinneringen komen naar de oppervlakte, de verklaring wordt gegeven in haratischwiliaanse overdrive: ‘Ik moet me alles voor ons drieën herinneren, ik heb in mijn hoofd een archief ingericht waarin elk tijdsdocument zo nodig voor het grijpen ligt, dat is dan waarschijnlijk de straf die ik mezelf heb opgelegd. Geen ramp, geen tragedie wordt uit mijn geheugen gewist, geen ­debacle aan de vergetelheid prijsgegeven.’

Daar komt nog bij dat de constructie een soms wat knullig bij­effect heeft, als het relaas van toen te lang wordt en de lezer tussendoor weer even naar Keto-voor-de-foto-in-2019 moet worden teruggebracht. Dan worden haar reminiscenties onderbroken voor een gesprekje met een opdringerige vernissage­bezoeker, en volgen overbruggende zinnetjes als ‘ik keer terug naar...’ (die puntjes letterlijk) of ‘ik zie haar voor me’. Zonde, voor een ­roman die je wel achterlaat met een brok in de keel.

Nino Haratischwili, Het schaarse licht, Meridiaan Uitgevers, 832 p., 34,99 euro. Vertaling Jantsje Post en Elly Schippers.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234