Maandag 28/11/2022

BoekenrecensieTove Ditlevsen

Het proza van Tove Ditlevsen schoffelt je onbarmhartig omver ★★★★☆

Tove Ditlevsen. Er gaat een ongenadige kracht uit van haar boek 'De gezichten'. Beeld Jarner Palle/Ritzau
Tove Ditlevsen. Er gaat een ongenadige kracht uit van haar boek 'De gezichten'.Beeld Jarner Palle/Ritzau

In De gezichten dalen we mee af in de duistere, galopperende geest van een kinderboekenschrijfster die compleet haar greep op de werkelijkheid verliest. Tove Ditlevsens proza schoffelt je onbarmhartig omver.

Dirk Leyman

Voor Tove Ditlevsen (1917-1976) was schrijven “een zeer geheime en verboden bezigheid”, “vol schaamte, iets wat je stiekem in een hoekje doet als niemand kijkt”. Wellicht zou ze verstomd nog dieper wegkruipen, mocht ze ontdekken hoe haar oeuvre wereldwijd een postume, grootscheepse revival beleeft.

Zo valt haar Kopenhagen-trilogie niet meer weg te denken uit de boekenkast. De delen Kindertijd, Jeugd en Afhankelijkheid toonden de zoektocht van een arbeiderskind naar een evenwichtig en onafhankelijk bestaan. Tot Ditlevsen besefte dat het geluk haar steeds zou ontglippen, vastgereden in vreugdeloze huwelijken (vier in het totaal) en belaagd door depressies. Haar verslaving aan pijnstillers deed haar voorgoed de das om.

In het nu vertaalde De gezichten (1968) zijn de autobiografische componenten opzichtig aanwezig. Maar wéér treft de precisie, de beeldenrijkdom en de vaart waarmee Ditlevsen ons in haar allerminst opbeurende wereld onderdompelt. Dit boek laat je voor geen centimeter los, van begin tot eind.

Kinderboekenschrijfster Lise Mundus valt al twee jaar ten prooi aan ondefinieerbare angsten, paranoïde waanbeelden en een peilloos isolement. Het succes van haar bekroonde De kinderlokker heeft haar geparalyseerd en Lise lijdt aan het ‘imposter’-syndroom, alsof haar talent boerenbedrog is. Haar man Gert, “met zijn grote, harige oren”, doet het met huishoudster Gitte. Hij vernedert haar: ‘Hij beweerde dat hij niet naar bed kon met een stuk literatuur en hij bedroog haar vol enthousiasme.’ Perfide houdt Gert haar op de hoogte van zijn veroveringen.

In de tepels knijpen

En ook Gitte spelt haar de les. Ze vertelt zelfs aan Lise dat ze tijdens de seks in Gerts tepels moet knijpen: ‘Je moet je nagels erin duwen, dan wordt hij extatisch.’ Haar drie kinderen dempen de eenzaamheid van de falende moeder nauwelijks. En waarom wordt Lise omsingeld door zich vervormende gezichten? ‘Ze (…) was bang voor het weerzien met bekende exemplaren die absoluut niet meer pasten bij haar herinnering.’

Schamper en scherp, dan weer fragiel als een uit zijn nest gevallen vogeltje, analyseert Lise haar deplorabele, immobiele situatie. Vol opgekropte woede, dan weer vervallend in krachteloosheid. Waan en werkelijkheid gaan een bitse, maar ongelijke strijd aan. Langzaam nemen de kortsluitingen in haar hoofd de overhand en belandt ze in de psychiatrie.

Maar wacht even, wie moeten we als lezer eigenlijk geloven? Lise ontpopt zich als een hoogst malicieuze, grillige verteller. Bezeten door gewelddadige voorstellingen en onstelpbare hallucinaties bekijkt ze zichzelf ‘als een kever onder een vergrootglas’.

Ook wanneer ze Lise helemaal het aartsdonkere pad opstuurt, blijft Ditlevsen schrijven met een onwaarschijnlijke helderheid en een verbluffend taalvermogen. Voortdurend welt haar talent voor de treffende vergelijking op. ‘De liefde hing zo broos als een uitgerekt stuk gaas tussen hen in.’ En: ‘Zijn blik was als een stervend licht achter micaglas in een boerenkachel.’

De ongenadige kracht van dit prangende proza doet welhaast The Bell Jar van Sylvia Plath verbleken en kan niemand onberoerd laten. Eremetaal ook voor vertaalster Lammie Post-Oostenbrink, die Ditlevens stijl en cadans zo volkomen recht lijkt te doen.

Tove Ditlevsen, De gezichten, Das Mag, 174 p., 19,99 euro. Vertaling uit het Deens door Lammie Post-Oostenbrink. Beeld rv
Tove Ditlevsen, De gezichten, Das Mag, 174 p., 19,99 euro. Vertaling uit het Deens door Lammie Post-Oostenbrink.Beeld rv

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234