Zaterdag 29/02/2020

Nieuwe Buren

"Het leek wel één groot feest"

Karen Daemen en James Cooke in gesprek met ervaringsdeskundigen Swa Schyvens en Ann Milis.Beeld Bas Bogaerts

Joligheid op de kap van mensen die in miserie leven, zo wordt het programma van Karen Damen en James Cooke omschreven. In Nieuwe buren moeten ze een maand toekomen met een leefloon, en het duo wil wat graag weten wat mensen die armoede kennen er zelf van vinden. "Hier valt mijn mond van open."

Swa Schyvens draait niet rond de pot: "Zeker de tweede aflevering vond ik irritant. Ik heb mijn tv afgezet." Karen Damen en James Cooke knikken wat beduusd. "Ik was blij dat jullie het lef hadden om één maand rond te komen met een leefloon. Maar toen dacht ik: ze gaan nu toch niet weer beginnen? Het huis stonk, er werd gelachen met een man met maar één tand. Mensen in onze situatie moeten zulke dingen elke dag aanhoren."

Schyvens werkt als ervaringsdeskundige bij Netwerk tegen Armoede. Samen met collega Ann Milis (Vrienden van het Huizeke) is hij naar de kantoren van VIJF afgezakt om eens van gedachten te wisselen met Damen en Cooke. Die hadden immers ook al gemerkt dat niet iedereen hun humor kon smaken (Bij aankomst bij hun tijdelijke woonst in Hoboken: "Een meneer met één tand. Ja, we zijn er."), terwijl sommigen hun poging om zich onder te dompelen in armoede onethisch vinden. "Op kritiek reageer je het best niet via Twitter", zegt Cooke. "Maar we willen wel graag weten wat mensen in armoede denken."

Over die onbeholpen uitspraken hebben ze alvast spijt. "Ik voel me daar nu best schuldig over", geeft Damen toe. "In het begin moesten we vooral lachen met de situatie. Zo zijn wij ook. Maar na verloop van tijd zijn we ons beter gaan realiseren wat armoede is en heb ik meer respect gekregen."

De geur van schimmel in dat leegstaande huis waar ze een maand lang verbleven, was niet te harden. "Dat is net wat sommige mensen elke dag ervaren, ook al melden ze het aan de huisbaas", zegt Milis. Cooke: "Maar dat is toch niet normaal? Ik denk dat onze reactie dat net aangeeft."

Beeld Bas Bogaerts

Het bedrag waarmee het duo moest rondkomen, noemen de ervaringsdeskundigen lachwekkend. Amper 212 euro huur voor een volledig huis en 92 euro voor gas, elektriciteit en water? Twintig jaar geleden misschien, ja. "Mensen die zich daar niet van bewust zijn, vragen zich nu wellicht af waarom mensen in armoede zo kankeren."

Cooke vertelt het verhaal van Mariaatje, die later in de reeks aan bod komt. Ze krijgt 700 euro pensioen, waarvan 600 meteen naar de huur gaat. Ze leerden haar kennen bij de Voedselbank, waar ze voor het programma vrijwilligerswerk deden. Daar, zegt Cooke, heeft hij zich voor het eerst echt schuldig gevoeld, omdat hij zo onwetend was. "Ik was daar kapot van." Schyvens is blij dat hij dat zegt, ook voor de camera's. Iedereen zou eens een uurtje vrijwilligerswerk moeten doen, vindt hij.

Ook Milis - ze zegt het voorzichtig - geeft toe dat ze af en toe moest wegzappen. Soms vond ze het hilarisch, soms pijnlijk. "Wat me het meest raakte - en ik heb echt twee dagen in de zetel gezeten om te bekomen - is de vaststelling hoe vervreemd we zijn van elkaar. Wij kennen jullie wereld niet, en jullie de onze niet." Daarom is zo'n programma toch net een goed idee, ook al viel de kritiek te voorspellen? Milis: "Je had armoede beter moeten voorstellen."

Alsof ze een reis naar de brousse hebben geboekt, een avonturentocht in de wereld van armoede, met dat gevoel zit Milis. "Het leek één groot feest. Maar ik kan het jullie niet kwalijk nemen, want jullie hebben de kennis niet." Armoede wordt naar haar gevoel verengd tot zuinig zijn in de supermarkt, terwijl het op zoveel vlakken voelbaar is: slechte gezondheid, de omgang met de kinderen, de verlammende stress en onzekerheid.

Dat hebben ze wel beseft, zeggen ze. Wat als je een kind hebt dat plots ziek wordt, of de auto ging stuk? Zulke dingen overkomen iedereen, en ze hadden het niet ingecalculeerd. Ze hebben wreed veel chance gehad dat het maar dertig dagen waren, en dat het water niet plots stopte met stromen. Dat hij het graag had gezien, antwoordt Schyvens.

Beeld Bas Bogaerts

"Het is al zo vaak geprobeerd: van ministers tot Helmut Lotti, ze leven paar dagen op een beperkt budget of gaan een nacht logeren bij een arm gezin. En telkens draaien die formats op niets uit", zucht Schyvens. Zijn sociale thema's en entertainment dan per definitie onverzoenbaar? "Nee. Laat Karen en James een maand intrekken bij een arm gezin, en je krijgt een totaal ander programma."

Damen en Cooke proberen uit te leggen dat voor een zender als VIJF entertainment belangrijk is, dat je de kijker niet mag overrompelen met miserie maar dat je de problematiek zachtjes moet inmasseren, de verhaallijn traag en met humor opbouwen. En dat ze denken dat het oordeel na tien afleveringen wat milder zal zijn. "Je zult zien hoe we echt tegen de muur lopen", zegt Cooke.

Even ontspint zich een heftige discussie, over de hoeveelheid alcohol er verzet wordt in Nieuwe buren. Vreselijk stigmatiserend, vinden de twee ervaringsdeskundigen, alweer is de mens in armoede een zatlap, een cliché.

Cooke: "Ik moet mijn gin-tonic toch niet laten omdat mensen denken dat armen veel drinken?"

Damen: "Trouwens, die flessen hebben wij zelf niet betaald, de buren namen die mee voor de housewarming."

Schyvens: "Ik dacht: allee, meteen weer alcohol."

Cooke: "Nu ben je toch wat gefixeerd."

Schyvens: "Als ik dat zie, dan pikt het. En duizenden mensen met mij."

Damen en Cooke: "Wat?" En, verbaasd: "Hier valt mijn mond van open."

De stem van Schyvens trilt als hij het probeert uit te leggen: "Als ik straks thuis een pintje uit de koelkast haal en dat opdrink op mijn terras, dan kan niemand mij dat verbieden. Maar vroeger kon dat niet, want als er plots iemand van het OCMW aanbelt en die heeft een slechte dag, dan is de kans groot dat die in zijn rapport 'alcoholieker' schrijft. Als je afhankelijk bent van hulp, dan loop je op de tippen van je tenen." Milis: "Voor zoiets worden kinderen uit hun huis gezet."

Damen en Cooke zijn onder de indruk. Dat er nog zoveel te vertellen valt, vinden ze allemaal. De woorden 'bruggen bouwen' en 'constructief' vallen. Dat het deugd gedaan heeft. Er wordt afgesproken om op het einde van de reeks opnieuw samen te komen, misschien met een minister erbij?

Damen vertelt dat zij ook ooit heeft moeten kiezen tussen huur en beltegoed, maar dat je dat zo snel vergeet. "Ik hoop dat jullie het programma tijd geven", zegt Cooke. "Die kritiek op Twitter is pijnlijk want ik geloof echt dat het goed is dat net wij hieraan hebben meegedaan. Omdat het bewijst hoe klein het besef is. De impact op ons was in elk geval enorm. En als wij nu boodschappen doen, dan kijken we ook wat vaker naar de onderste rayon."

Beeld Bas Bogaerts
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234