Maandag 27/09/2021

AchtergrondCultuur

‘Het is bibberen tot 2022': cultuursector meet de schade op bij herstart

null Beeld Penelope Deltour
Beeld Penelope Deltour

Over anderhalve week kan u opnieuw naar de bioscoop, een voorstelling of een concert. Maar corona heeft er in de sector wel zwaar in gehakt: de schade wordt uitgedrukt in miljoenen en miljarden, en een volledig herstel zal veel tijd vragen. ‘De kosten om weer aan de slag te gaan, zullen hoger zijn dan de inkomsten.’

Hoe groot is de schade na vijftien maanden corona?

Simpele vraag, moeilijk antwoord. De totale economische schade voor de culturele sector is niet in één getal samen te vatten. Maar iedereen heeft geleden, dat staat vast. Of het nu om de bioscoopsector, de muzieksector of de podiumkunsten – commercieel én gesubsidieerd – gaat: sinds de afkondiging van een eerste lockdown in maart 2020 is elke speler in het Vlaamse kunstenveld financieel beginnen te bloeden, de ene zwaarder dan de andere.

In het geval van de bioscopen loopt het inkomensverlies op tot zo’n 300 miljoen euro, schat Thierry Laermans van de Federatie van Cinema’s van België. “Wat de concrete gevolgen voor de cinema’s zijn, wordt pas binnen enkele maanden duidelijk. Ik hoop dat er geen sluitingen volgen, maar misschien is dat wishful thinking. Er zijn echt ongelooflijke verliezen gemaakt.”

Auteursrechtenvereniging Sabam houdt de evolutie van de ticketverkoop voor muziek- en theaterproducties bij. In 2020 nam die een duik van 319 miljoen euro. In het eerste kwartaal van 2021 kwam daar nog eens een verlies van 40 miljoen euro bij. Maar de reële verliezen liggen een stuk hoger, want de sector haalt zijn inkomsten niet alleen uit ticketing. Ook de verkoop van spijs en drank, zaalverhuur, media- en sponsordeals en merchandising zijn belangrijke inkomstenstromen.

Afrekening

Ook bij Overleg Kunstenorganisaties (oKo), dat de gesubsidieerde kunstenorganisaties groepeert, kleuren de cijfers bloedrood. “In 2020 implodeerde de omzet quasi in alle presentatieplekken, tot zelfs 75 procent van de geplande omzet”, vertelt Leen Laconte. “Dat betekent een gigantische terugval in opdrachten voor kunstproducenten en toeleveranciers. Denk aan techniek, catering en poetsbedrijven…We krijgen nu stilletjesaan zicht op de prognoses voor dit jaar. De AB, bijvoorbeeld, begroot een miljoen euro verlies. Op veel plekken dreigt men door de reserves te gaan.”

Mike Naert van Het Depot in Leuven.  Beeld © Stefaan Temmerman
Mike Naert van Het Depot in Leuven.Beeld © Stefaan Temmerman

Mike Naert, algemeen directeur van Het Depot in Leuven en degene die zich binnen de Crisiscel Cultuur over de cijfers buigt, schat dat de muzieksector de voorbije vijftien maanden maar liefst 1 miljard euro aan omzet verloren zag gaan. “Je moet weten dat de zomerfestivals goed zijn voor 65 procent van de totale omzet in de sector. En we weten allemaal hoe dat vorige zomer is afgelopen. Er was een omzetverlies van 99 procent, ondanks de kleine initiatieven die hier en daar zijn opgestart. In het eerste kwartaal van dit jaar, toen helemaal niks meer kon, is dat verlies opgelopen tot 99,9 procent.”

Jan Van Esbroeck van het Sportpaleis. 'Aan elektriciteit alleen al betalen we maandelijks 45.000 euro.' Beeld Jan De Meuleneir / Photo News
Jan Van Esbroeck van het Sportpaleis. 'Aan elektriciteit alleen al betalen we maandelijks 45.000 euro.'Beeld Jan De Meuleneir / Photo News

Jan Van Esbroeck, CEO van de Sportpaleis Group – goed voor zeven concertzalen en een expocomplex – maakt die cijfers wat concreter. “In 2020 hebben we 7,5 miljoen euro verlies gemaakt. Terwijl we in een normaal jaar zowat 3,6 miljoen winst maken. Dat betekent dus een totaal verlies van 11 miljoen euro. In 2021 zullen we ongeveer dezelfde cijfers laten optekenen.” Want de zalen van Van Esbroeck mogen dan al maandenlang gesloten zijn, dat betekent niet dat er geen kosten meer worden gemaakt. “Aan elektriciteit alleen al betalen we maandelijks 45.000 euro. Terwijl alles wat verwarming, verlichting of koeling is, is uitgeschakeld. Maar bepaalde zaken, zoals de pompen die ervoor zorgen dat het Sportpaleis niet onder water komt te staan, moeten blijven draaien. Dat nu de deuren – onder voorwaarden – weer open mogen, kan nooit compenseren voor het verlies dat we in het eerste deel van het jaar hebben gemaakt.”

Ook in de podiumsector komt het werkelijke verlies een stuk hoger uit dan wat Sabam becijferde. Zonder pandemie zijn er volgens cijfers van Kunstenpunt jaarlijks zowat 14.000 voorstellingen. In Vlaanderen en Brussel levert dat tewerkstelling op voor 15.000 à 20.000 mensen. Hun inspanningen waren in 2018 goed voor een gezamenlijke omzet van naar schatting 1 miljard euro. De gedwongen sluiting van de voorbije vijftien maanden leidt dus ook bij de podiumkunsten tot een ongezien verlies, dat de doorbetaling van subsidies, alles samen goed voor zo’n 45 miljoen euro, niet kan opvangen.

'Hands do not touch your precious Me' van Ultima Vez. Beeld Wim Vandekeybus
'Hands do not touch your precious Me' van Ultima Vez.Beeld Wim Vandekeybus

De gevolgen daarvan laten zich niet alleen in de jaarrekeningen van de betrokken bedrijven zien. De crisis eist ook een menselijke tol. 18.000 mensen uit de kunstensector stonden in april vorig jaar op tijdelijke werkloosheid. Wie wat dieper in de cijfers duikt, merkt dat bij een aanzienlijk deel van de mensen het water aan de lippen staat. Bij Sabam bijvoorbeeld sleutelden ze aan de voorwaarden om te kunnen putten uit hun sociaal fonds. Dat is een individuele reserve waar aangesloten leden, eens ze de zestig voorbij zijn, beroep op kunnen doen om hun pensioen aan te vullen. In een poging de zwaarste coronaklappen op te vangen besliste Sabam vorig jaar om dat fonds ook open te stellen voor wie jonger is dan zestig. Dat miste zijn effect niet. Tot op vandaag deden 1.500 leden beroep op het fonds, goed voor in totaal 3,5 miljoen euro.

Musicals

Ken Lambrechts van Deep Bridge, dat musicals als Mamma Mia! en Sneeuwwitje produceert, is niet verbaasd over die cijfers. “Het overgrote merendeel van onze acteurs, costumières of decorbouwers is freelancer, dat is eigen aan onze sector. Wij hebben er ook voor gepleit om in plaats van technische werkloosheid als steunmaatregel een loonsubsidie in te voeren, om ondanks de verloren inkomsten toch aan het werk te kunnen blijven, maar dat is er niet doorgekomen. Veel mensen uit de sector hebben zich moeten omscholen om elders werk te vinden.”

Gosie Vervloessem en Phillipine Hoegen (r.) van SOS Relief. Beeld Illias Teirlinck
Gosie Vervloessem en Phillipine Hoegen (r.) van SOS Relief.Beeld Illias Teirlinck

Philippine Hoegen van SOS Relief (State of the Arts) zag hoe prangend de situatie voor veel mensen uit de sector is. “We hebben SOS Relief opgestart rond het einde van april, begin mei 2020. Er waren toen heel veel mensen die door de mazen van het net vielen. Veel mensen hebben geen kunstenaarsstatuut of komen niet in aanmerking voor steunmaatregelen. We hoorden van mensen die de huur niet meer konden betalen of zelfs geen boodschappen meer konden doen. Anderen hadden een vast contract of nog een andere baan en konden ondanks de lockdown nog blijven dobberen. Zo ontstond het idee om deze mensen met elkaar in contact te brengen, opdat ze elkaar konden helpen. Je kunt je wel maar één keer opgeven om te doneren of om steun te krijgen, en het gaat nooit om meer dan 400 euro. Inmiddels hebben 865 mensen 200.200 euro gedoneerd. 766 mensen hebben een aanvraag voor steun ingediend, 590 mensen hebben we al kunnen helpen. En er zitten nog heel veel mensen in nood, we krijgen nog dagelijks aanvragen binnen.”

Is het ergste leed nu geleden?

Op 9 juni gaat de sector gedeeltelijk weer open. Vanaf dan mag er op het ritme van het zomerplan van Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA) gradueel steeds meer. Tot we tegen eind augustus, begin september op het punt komen dat bijna alles weer mag en kan. Doorgaans dommelen theaterhuizen vanaf juni in een zachte zomerslaap, maar onder andere de KVS en Toneelhuis hebben nog tot een eind in juli heel wat voorstellingen gepland, onder andere van Wim Vandekeybus, Peeping Tom, FC Bergman en Olympique Dramatique. Het tweede luik van Kunstenfestivaldesarts en Theater Aan Zee zetten vol in op openluchtvoorstellingen. De musical Mamma Mia! wordt eind juli hernomen, Rock Werchter organiseert in dezelfde periode kleine concerten. Heel wat festivals in juli en juni – denk maar aan Couleur Café, Dour of Gent Jazz – hebben de handdoek in de ring gegooid, maar bij Pukkelpop blijft de hoop bestaan dat er aan het einde van de zomer een volwaardig festival kan doorgaan.

De donkerste periode lijkt dus voorbij. Al ziet niet iedereen de toekomst even rooskleurig in. Mike Naert bijvoorbeeld vreest dat de grootste klap nog moet komen. “De steunmaatregelen hebben heel veel organisaties en bedrijven recht gehouden. Maar meer dan dat was het ook niet. De onbetaalde facturen zijn blijven liggen en waar schuldeisers tijdens de pandemie nog geduld hadden, zal dat niet blijven duren. Vroeg of laat worden toch juridische stappen gezet en dan vrees ik voor een golf aan faillissementen.”

Jubelberichten

Ook bij oKo hoeden ze zich voor jubelberichten. “Zolang huizen niet op volle capaciteit kunnen werken, kan die ketting om eigen inkomsten te genereren, niet opnieuw in gang schieten”, zegt Laconte. “Wanneer op 9 juni de deuren opnieuw opengaan, ligt de grens op maximum 75 procent van het totaal aantal stoeltjes, met maximaal tweehonderd toeschouwers. Maar een zaal als het Concertgebouw in Brugge heeft 1.200 stoeltjes. Als je maar een derde, een vierde of een vijfde van je tickets mag verkopen, kun je niet break-even draaien. Omdat we vanaf 9 juni coronaproof moeten werken, zullen de kosten om weer aan de slag te gaan hoger zijn dan de inkomsten.”

"Voor ons is er maar één optie”, zegt medeoprichter van Studio 100 Hans Bourlon. “Of we spelen voor volle zalen of we spelen niet.Beeld © Stefaan Temmerman

Het is een probleem waar ze ook bij Studio 100 mee worstelen. “Voor ons is er maar één ding belangrijk”, zegt medeoprichter Hans Bourlon. “Kunnen spelen voor volle zalen. De productiekost van onze musicals ligt zo hoog dat we enkel uit de kosten raken wanneer we de volledige capaciteit van ons theater kunnen gebruiken.” De voorzichtige opening zal ook de cijfers van Sportpaleis Group niet meteen richting groen duwen, zegt Van Esbroeck. “Een zaal voor 70 of voor 100 procent mogen vullen maakt wat inkomsten betreft een groot verschil. Maar de kosten liggen even hoog.”

“Bovendien moeten we daar niet flauw over doen. Onze moneymakers zijn de grote arena’s, niet onze theaterzalen.” Om die te vullen heb je grote internationale acts nodig. En ook zij laten voorlopig nog even op zich wachten. “Een Amerikaanse artiest die een internationale toer op poten zet, heeft alle concerten op die toer nodig om uit de kosten te raken. Een concert laten vallen omdat de coronacijfers daar toevallig de slechte kant uitgaan, is echt geen optie. Bovendien is het logistiek bijna een mission impossible om in coronatijden met zo’n circus de baan op te gaan. Het aantal coronatests dat je daarvoor nodig hebt, is niet te tellen.”

Het resultaat is dat veel internationale acts eieren kiezen voor hun geld en hun toer pas vanaf het tweede kwartaal van 2022 in durven te boeken. “Tot dan blijft het voor ons bibberen en beven”, zegt Van Esbroeck. Bij Studio 100 moeten ze dan weer eerst nog een achterstand van 450.000 tickets zien weg te werken. Allemaal mensen die een kaartje kochten voor een van de musicals of shows van het bedrijf en nog steeds wachten op een nieuwe datum waarop ze langs kunnen komen. Bourlon: “Hopelijk kunnen we nieuwe tickets verkopen van zodra de theatervoorstellingen opnieuw opgestart zijn.”

De musical 'Mamma Mia!' ging vorig jaar in première en herneemt nu. Beeld Kristof Ghyselinck
De musical 'Mamma Mia!' ging vorig jaar in première en herneemt nu.Beeld Kristof Ghyselinck

Wanneer wordt het weer als vroeger?

Wie dacht dat de langverwachte heropening op 9 juni meteen ook aan vijftien maanden van financieel en mentaal leed in de cultuursector een einde zou maken, heeft zich mispakt, zoveel is duidelijk. Zelfs als de voorwaarden gaandeweg versoepeld worden – hoe lang gaan we nog mondmaskers moeten dragen in een concertzaal? – en het aantal toegestane bezoekers verder wordt opgeschroefd, zal het nog lang duren voordat de impact van het coronavirus is weggevaagd. “Bij een café doe je de voordeur open, spoel je de leidingen en kun je beginnen tappen”, zegt Van Esbroeck. “Bij ons is dat anders. Ook eens alles weer mag, zullen we nog een aantal maanden op de sukkel zijn voor alles weer up and running is.”

De terugkeer naar de normaliteit wordt een langzaam proces. “Deze zomer hopen we zo’n 20 tot 25 procent van de normale omzet te draaien”, zegt Naert over de Vlaamse muzieksector. “In 2022 zou een volwaardige festivalzomer al goed zijn om in 2023 opnieuw normaal te kunnen werken. We zullen de impact van de pandemie nog drie tot vijf jaar voelen.”

Inhaaljaar 2022

Ook bij Deep Bridge schatten ze in dat het nog enkele jaren zal duren vooraleer de situatie normaliseert. “2022 zal een inhaaljaar worden”, zegt Lambrechts. “In 2021 is het simpelweg: redden wat er te redden valt.” Het lange herstel maakt het moeilijk om naar de toekomst te kijken, zeggen ze bij het Sportpaleis. “Het zal nog een jaar of twee, drie duren voor het vertrouwen voldoende is hersteld en de financiële middelen er opnieuw zijn om investeringen te doen. We hadden vorige zomer normaal de backstage van het Sportpaleis aangepakt, goed voor een investering van 1,5 miljoen. Dat is nu op de lange baan geschoven.”

Bij de gesubsidieerde podiumkunsten is de prognose niet veel beter. “De producenten van een voorstelling halen gemiddeld zo’n 60 procent van hun financiering uit de uitkoopsommen en bijdragen van coproducenten. En de totale looptijd van zo’n voorstelling, van het eerste begin over de eerste speelreeks tot na twee of drie jaar toeren, is vaak vier of vijf jaar. Pas aan het einde van die vijf jaar weet je of je financieel succesvol bent”, legt Laconte uit. Daarom zal het herstel van de coronapandemie en het opklimmen van een dal van twee jaar aan rode cijfers nog lang duren. “Dat herstel zal aan het einde van dit jaar beginnen, maar het zal nog een vijftal jaar duren.”

Pavel Kolesnikov, Anne Teresa De Keersmaeker en Alain Franco. Beeld rv
Pavel Kolesnikov, Anne Teresa De Keersmaeker en Alain Franco.Beeld rv

Voor gezelschappen met internationale renommée ligt die verhouding nog anders: zij zijn ook afhankelijk van de situatie in het buitenland. “Bij een organisatie als Rosas komt zo’n tachtig procent van de financiering van hun producties uit eigen inkomsten. En een groot deel van die tachtig procent komt via hun internationaal netwerk. Maar de mogelijkheid om te toeren is beperkt; de relaties met internationale coproducenten zijn ook stilgevallen.”

Bovendien brengt de heropstart nieuwe problemen met zich mee: een hele lijst aan voorstellingen die een plaats moeten vinden op de kalender, in binnen- en buitenland. De vrees bestaat dat die bottleneck aan voorstellingen nieuwe slachtoffers met zich meebrengt. “Iemand zal de prijs moeten betalen”, zegt Katrien Reist van het kunstenaarsplatform State of the Arts. “Er moeten keuzes gemaakt worden. Kleine producties en jonge makers vallen er vaak als eerste tussenuit.” Ook muzikant Frederik Sioen, woordvoerder van de Crisiscel Cultuur, waarschuwde eerder al voor een jonge generatie kunstenaars die verloren dreigt te gaan. “De doorstroom van het onderwijs naar een carrière in de cultuursector was voor corona al moeilijk. Nu dreigen die mensen uit de kunstensector te verdwijnen.”

Frederik Sioen. Beeld Illias Teirlinck
Frederik Sioen.Beeld Illias Teirlinck

Hij haalde daarbij ook aan dat een braindrain bij technici dreigt, een vrees die Naert deelt. “Er is veel goed personeel vertrokken, vooral technische profielen”, zegt de directeur van het Depot. “Die mensen zijn noodgedwongen iets anders gaan doen en merken nu dat het ook weleens fijn is om ’s avonds op tijd thuis te zijn of om op vrijdag een pintje te kunnen gaan drinken.” Al hoeft dat niet het grootste probleem te zijn, zegt hij erbij. “De live- en muzieksector heeft toch nog altijd een grote aantrekkingskracht, er zullen dus ook wel nieuwe mensen instromen.”

Wat doet de overheid?

In maart 2020 besloot de Vlaamse overheid om alle toegekende subsidies uit te betalen. Vorige zomer werd ook een noodfonds van 65 miljoen euro voor de cultuursector goedgekeurd. “Binnen dat noodfonds hebben we ook geprobeerd om zo veel mogelijk individuele kunstenaars en freelancers op te vangen”, zegt Olivier Van Raemdonck, woordvoerder van minister-president Jambon.

Het noodfonds richtte zich vooral op de gesubsidieerde sector. Daarbij kwam nog eens zo'n 20 tot 30 miljoen aan steun die via de gemeenten werd verdeeld. De niet-gesubsidieerde en evenementensector kon beroep doen op het Vlaams Agentschap voor Innoveren en Ondernemen (VLAIO), als ze een omzetverlies van meer dan 60 procent leden. “Het is moeilijk te becijferen, maar het gaat om ettelijke tientallen miljoenen”, zegt Van Raemdonck. Vlaams economieminister Hilde Crevits (CD&V) stelde in januari dat het om 102 miljoen euro ging.

Tijdelijke werkloosheid

De vraag is hoe het nu verder moet. De federale regering verlengde de tijdelijke werkloosheid tot eind september, maar dat is de laatste keer. “Zodra je beslist de deuren weer te openen, moet je wel je voltallige personeel inzetten, ook al blijft het aantal verkochte tickets beperkt”, zegt Laconte. “De tijdelijke werkloosheid helpt dan niet meer.”

Andere steunmaatregelen blijven nodig. “Zolang de zalen niet voor de volle 100 procent gevuld kunnen worden, zal er nog pro rata ondersteuning nodig zijn”, stelt Lambrechts. “Dat is niet anders dan bij de horeca: zolang zij alleen hun terras kunnen openen, hebben ze ook nog steunmaatregelen nodig om het verlies aan inkomsten op te vangen.”

Bioscopen

Bij de bioscopen wordt gehoopt dat de steunmaatregelen van de overheid tot eind dit jaar, zelfs misschien tot volgend jaar, verlengd worden. “We hebben ook gevraagd naar de mogelijkheid om de belasting op vermakelijkheden te laten vallen”, zegt Laermans. “Dat is een taks die bioscoopuitbaters betalen aan het bestuur van de stad waar ze actief zijn. In Wallonië is nu een systeem op poten gezet waarbij de overheid die taks bij de lokale besturen compenseert.” Of dat ook in Vlaanderen lukt, is nog onduidelijk.

Het relanceplan ‘Vlaamse Veerkracht’ voorziet wel, onder andere, 100 miljoen voor culturele infrastructuur en 5 miljoen voor het updaten van ticket- en reservatiesystemen. “We voorzien voor het einde van dit jaar ook acht miljoen euro voor kredieten en hefboomleningen, bovenop de drie miljoen die sinds het begin van de crisis is uitgekeerd.” Dat is een maatregel waar ook Naert voor pleitte. “We hebben de sector zo goed mogelijk verzorgd”, klinkt het op het kabinet van Jambon, “al kan het niet de bedoeling zijn dat elke verliespost volledig gecompenseerd wordt.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234