Donderdag 24/06/2021

BoekrecensieBoeken

Het is bal in het Parijse gekkenhuis, en de rijken mogen meedoen

Jean-Martin Charcot, hoofd van het psychiatrisch ziekenhuis La Salpêtrière, toont zijn gehoor een 'hysterische' patiënt. Beeld Credit:Wellcome Library, London
Jean-Martin Charcot, hoofd van het psychiatrisch ziekenhuis La Salpêtrière, toont zijn gehoor een 'hysterische' patiënt.Beeld Credit:Wellcome Library, London

De Française Victoria Mas schreef een indringende, onder de prijzen bedolven roman over het begin van de psychiatrische zorg in de 19de eeuw.

Het is een gouden onderwerp dat de Victoria Mas voor haar debuutroman bij de kop heeft gevat: het jaarlijkse galabal dat lange tijd te Parijs in het beroemde psychiatrisch ziekenhuis La Salpêtrière gegeven werd. De daar opgesloten vrouwelijke gekken (zo werden de patiënten destijds nog onbekommerd genoemd) en de leden van de hogere kringen die een toegangskaart hadden bemachtigd, konden elkaar bij die gelegenheid ontmoeten en met elkaar dansen. Voor de geïnterneerde psychiatrische patiënten was het – ook al waren ze op zulke avonden het slachtoffer van ongezonde nieuwsgierigheid van de burgerij – een kans om hun isolement te doorbreken. Want de omstandigheden van hun dagelijks bestaan waren ten hemel schreiend.

Geneesheer Jean-Martin Charcot (1825-1893) heerste als een feodale vorst over dit rijkje midden in de Franse hoofdstad. Mas beschrijft zijn machtspositie indringend: ‘Als hij binnenkomt, ontstaat er binnen enkele momenten een kleine hofhouding van vrouwen die zich aanstellen, rond paraderen, doen alsof ze koorts hebben, huilen, smeken, een kruis slaan. De jonge verpleegsters giechelen als verschrikte meisjes. Hij is zowel de begeerde man als de gedroomde vader, de bewonderde dokter, de rechter van zielen en geesten.’

Het belangrijkste onderwerp van Charcots studie was hysterie bij vrouwen. Bij zijn onderzoek bediende hij zich van hypnose. Daarmee wekte hij op openbare colleges, die door studenten en door het publiek druk bezocht werden, bij zijn patiëntes aanvallen van hysterie op, die hij vervolgens genas.

Om deze hel tot leven te brengen en een stem te geven aan een groep vrouwen die in de geschiedenis amper aan het woord zijn gekomen, heeft Victoria Mas een zorgvuldige intrige uitgewerkt, die toewerkt naar de avond van het bal van maart 1885, waarop de patiënten zich al weken voorbereiden.

De Franse schrijfster Victoria Mas. Bijzondere stilistische kwaliteiten heeft haar proza niet, maar daar staan veel rake observaties tegenover. Beeld AFP
De Franse schrijfster Victoria Mas. Bijzondere stilistische kwaliteiten heeft haar proza niet, maar daar staan veel rake observaties tegenover.Beeld AFP

We volgen vooral de jonge Eugénie, die afkomstig is uit een net burgergezin. Zij is in La Salpêtrière beland omdat ze, buiten haar wil om, berichten van doden doorkrijgt, en zich daarom nader in het spiritisme wil verdiepen. Zodra haar vader daar achter komt, laat hij zijn dochter zonder een spoor van medelijden afvoeren naar het dolhuis. Daar leert Eugénie verpleegster Geneviève kennen, met wie ze een goede verstandhouding weet op te bouwen doordat ze haar berichten doorgeeft van haar overleden, dierbare zuster Blandine. De volstrekt geloofwaardige en natuurlijke manier waarop Mas deze spiritistische elementen in haar verhaal verweeft, is bewonderenswaardig. Uiteindelijk zal Eugénie het enige personage zijn dat zich aan het geneeskundige inferno van La Salpêtrière weet te ontworstelen.

Bijzondere stilistische kwaliteiten heeft het proza van Mas niet: haar zinnen zijn soms zelfs vlak. Maar daar staan vele rake observaties tegenover. De razend interessante blik die de schrijfster haar lezers gunt op de eerste stappen van de psychiatrische zorg, en de wijze waarop zij ze naar de ontknoping van haar verhaal toe sleurt is onweerstaanbaar.

Victoria Mas, 'Het bal der gekken', Unieboek/Het Spectrum, 239 p., 21,99 euro. Vertaling Andreas Dijkzeul.  Beeld RV
Victoria Mas, 'Het bal der gekken', Unieboek/Het Spectrum, 239 p., 21,99 euro. Vertaling Andreas Dijkzeul.Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234