Dinsdag 07/12/2021

Spotlight

"Het is alarmerend: waar is onze pers vandaag?"

Spotlight was de naam van het onderzoeksteam vanThe Boston Globe Beeld © RV
Spotlight was de naam van het onderzoeksteam vanThe Boston GlobeBeeld © RV

Waar is de tijd dat de Kerk nog macht had en de journalistiek nog iets kon veranderen? Niet zo heel ver weg, zo blijkt. Regisseur Tom McCarthy (49) spoelde vijftien jaar terug, naar de katholieke stad Boston, waar een team volhardende journalisten een kerkelijk misbruikschandaal blootlegde.

HET SCHANDAAL

undefined

null Beeld © RV
Beeld © RV

Kindermisbruik in katholiek Boston

Spotlightgaat over een zaak die kort na de eeuwwisseling vooral in Amerika heel veel opzien baarde. Maar ook internationaal bracht ze een en ander teweeg.'Church Allowed Abuse by Priests for Years': zo titeldeThe Boston Globenadat Spotlight, het speciale onderzoeksteam van de krant, na een jaar spitten en delven met keiharde bewijzen kon uitpakken van een grootschalige doofpotoperatie. Eentje waarbij het aartsbisdom betrokken was.

Een jaar later, in 2003, nam kardinaal Bernard Law ontslag uit zijn functie. Jarenlang had hij alles in het werk gesteld om te voorkomen dat ook maar één van de 250 priesters uit zijn bisdom die op pedofiele daden was betrapt, voor de rechtbank zou moeten verschijnen. Spotlight enThe Boston Globehielden aan hun onthullingen een Pulitzer-prijs over.

Mark Ruffalo, die in de film Spotlight-journalist Mike Rezendes speelt, mocht brieven van ouders van jonge slachtoffertjes inkijken, vertelde hij vorige week op een persdag in Hotel Claridge in Londen.

"Ik heb alle transcripties gelezen van de gesprekken die de journalisten met de slachtoffers van de zedenzaak hebben gevoerd. Afgrijselijk gewoon. Ook de brieven die de ouders van de kinderen naar de bisschoppen stuurden of naar Law zelf, heb ik gelezen. Je kunt niet geloven wat daar allemaal in staat.

"Er zijn verhalen over broertjes en zusjes die werden gemolesteerd. Of een geval waarbij een vader binnenkwam terwijl een priester bovenop zijn dochter zat. Hij had die kerel ter plekke kunnen vermoorden. De interviews met de priesters waren dan weer op een heel andere manier verbijsterend. Wat die mannen allemaal uitkraamden! 'Dat is een traditie, het is deel van wat we doen. Waar maak je je druk over?' Het is ziekelijk."

DE REDACTIE

Vier pitbulls, geleid door een Jood

Marty Baron, destijds hoofdredacteur vanThe Boston Globe, en intussen de grote baas bijThe Washington Post, was een nieuwkomer op de redactie toen hij destijds de beruchte zaak in gang zette. De krant was net overgekocht doorThe New York Times- inmiddels is ze in handen van de baas van de Red Sox, het plaatselijke honkbalteam - en Baron kwam over vanThe Miami Herald. Ruim de helft van zijn lezers waren katholieke kerkgangers, vaak met Ierse voorouders.

"Na Boston is er alleen nog de hemel", zei Bernard Law toen hij er als kardinaal werd aangesteld. Zelf was Marty Baron een Jood, en hij kwam in een stad terecht waar hij niemand kende en waar de kerk in alle geledingen van de maatschappij verstrengeld zat.

VolgensSpotlight-regisseur Tom McCarthy, die zelf in Boston heeft gestudeerd, leefde er toen een zeker antisemitisme in de stad. Op school werd toen nog onderwezen dat Jezus door de Joden vermoord was. Om maar te zeggen dat Baron met enige scepsis verwelkomd werd opThe Boston Globe.

Niettemin liet Baron vanaf zijn eerste bespreking met de mensen van het Spotlight-team duidelijk verstaan dat hij meer gedurfde onderzoeken wou. Spotlight was de onderzoekscel van de krant. Een vierkoppig team dat in de grootste geheimhouding gevoelige dossiers kon uitspitten. Soms trokken ze al twee maanden uit om alleen maar te bepalen in welke materies ze zich zouden vastbijten. En dikwijls duurde het meer dan een jaar voor een onderzoek ook een artikel opleverde.

Kort na zijn aantreden las hij in zijn eigen krant een column van Eileen McNamara over John Geoghan, een katholieke priester die al talloze keren van seksueel misbruik was beschuldigd, en altijd simpelweg naar een andere parochie in Boston werd overgeplaatst. McNamara beweerde dat het bisdom de pedofiele priesters een hand boven het hoofd hield, en Marty Baron wou dat Spotlight de kwestie onderzocht. Conservatief Boston labelde hem meteen als 'de Jood die de katholieken eens zou aanpakken'. Het nietsontziende onderzoek leverde verbluffende resultaten op.

DE PRODUCTIE

Wie is er bang voor een praatfilm?

Al van in 2008 liepen producers Nicole Rocklin en Blye Faust met het idee rond om een film te maken over het onderzoek dat het schandaal aan het licht bracht. Maar heel erg sexy vond Hollywood die premisse niet. Pedofiele priesters? Journalisten die de hele tijd voor hun computer zitten? En een zaak waarvan het resultaat bekend was?

Zelfs Marty Baron zag er aanvankelijk niet veel in. Het was pas toen ook regisseur-scenarist Tom McCarthy en coscenarist Josh Singer (The Fifth Estate) aan boord kwamen, dat Baron besefte dat ze het wel degelijk meenden: ze leken de archieven van het plaatselijke gerechtsgebouw geplunderd te hebben, doorwoelden alle e-mails die zijn journalisten destijds hadden verstuurd en deden wekenlang interviews met de mensen die op een of andere manier bij de zaak betrokken waren. Het ging zo ver dat Baron op een gegeven moment zei: "Ze wisten beter wat er zich afspeelde binnen de muren vanThe Boston Globedan ik zelf ooit geweten heb."

Mark Ruffalo was de eerste acteur die aan boord kwam toen Tom McCarthy op zoek was naar acteurs voor zijn ensemble. Want het moest een ensemblefilm worden. Nog een reden waarom Hollywood niet op de film zat te wachten, want Hollywood wil helden, films waarin een of twee mensen de hoofdrollen spelen.

Dat kreeg ook McCarthy te horen toen hij het voorbeeld vanAll the President's Menaanhaalde, de film waarin Bob Woodward en Carl Bernstein het Watergate-schandaal blootleggen. Dat was bovendien een thriller, terwijlSpotlightmeer een praatfilm leek te gaan worden. En Hollywood-acteurs staan over het algemeen ook al niet te springen om in ensembles aan te treden en zich weg te cijferen voor een ander.

Maar voor een acteursregisseur wilden ze wel iets doen. Zeker als je Tom McCarthy heet en met uitstekende films alsThe Station AgentenThe Visitoreen reputatie hebt opgebouwd. McCarthy is trouwens ook acteur. In het vijfde seizoen vanThe Wirespeelt hij zelf een journalist.

Na Ruffalo zegde ook Stanley Tucci snel toe. Hij speelt de rol van Mitchell Garabedian, een advocaat van de slachtoffers. "Je krijgt zelden de kans om een film te doen die een verschil maakt, die een impact heeft op het leven van mensen. Daarom wou ik hem doen." Rachel McAdams en Michael Keaton dachten er net zo over.

En zo had McCarthy zijn ensemble. Dat was essentieel, want hij wou waarachtigheid. Al moest iedere naam sterk financieel inleveren. McCarthy zelf moest de film draaien met nog geen 20 miljoen dollar, terwijl hij hem op 30 miljoen had begroot.

DE VERTOLKINGEN

Obsessieve karakterstudie

Het verhaal zou slechts geloofwaardig zijn als hij zich aan de feiten hield, besefte McCarthy. "Hollywood en de kerk hebben een heel ander idee van hoe je de mensen iets kunt laten geloven", lacht Ruffalo. Mike Rezendes, de journalist die hij vertolkt en die naast hem zit in het Clardige Hotel, is een echte zenuwpees. Ruffalo speelt hem ook zo, ook al is hij eigenlijk de rust zelve.

Alle acteurs hebben de persoon die ze spelen zo getrouw mogelijk trachten te imiteren. Journaliste Sacha Pfeiffer verwonderde er zich over dat Rachel McAdams zelfs wou weten hoe kort ze haar nagels knipte in haar tijd bij Spotlight.

En Walter Robinson gekscheert graag dat hij een klacht tegen Michael Keaton zal indienen wegens identiteitsdiefstal. Eigenlijk moet je die twee heren gewoon naast elkaar zien zitten om te beseffen hoe belangrijk het was dat de acteurs de lichaamstaal overnamen van de mensen die ze speelden.

Walter 'Robbie' Robinson was hoofd van Spotlight toen het schandaal aan het licht kwam. Ook hij is een baken van rust, terwijl Keaton van nature meer op zijn personage uitBirdmanlijkt. Het is alsof hij geen controle heeft over zijn mimiek, op de raarste momenten trekt hij de vreemdste grimassen. Terwijl hij inSpotlight, in de gedaante en de rol van Robinson, wellicht geen kik zou geven mocht er een boa constrictor over zijn benen glijden. "Ik moest hem wórden", zegt Keaton.

Het antwoord op de vraag wat Keaton van journalisten geleerd heeft, laat niet lang op zich wachten: "Luisteren.In films zie je vaak scènes die niet werken, precies doordat de acteurs niet naar elkaar luisteren. Ze doen wel alsof ze luisteren, maar doen alsof is nog wat anders dan het écht doen. Luister naar de ander. Dan kun je een goede journalist worden, en een acteur."

Walter Robinson is inmiddels met pensioen en heeft alle tijd van de wereld. Hij zit erbij en knikt: "Ik heb destijds zelf de mensen van het Spotlight-team gekozen. En heel belangrijk bij die keuze was de vraag of ze konden samenwerken. Ze vulden elkaar aan. Het was ook een ensemble. Ze moesten ook geregeld hun ego's opzij schuiven. Het is mooi om te zien dat hetzelfde mogelijk is bij zulke grote acteurs."

En daar is Keaton alweer aan het ratelen: "Ik geloof nog maar een jaar of vijf zelf dat ik acteur ben. Ik hoef ook niet per se te acteren om me gelukkig te voelen. Als ik voel dat ik goed bezig ben, dan doe ik het graag. Maar als ik een rol speel waarbij ik zelf merk dat ik niet goed bezig ben, dan snak ik ernaar om iets anders te doen. Op deze set was het in ieder geval goed. Het was een genot om de anderen bezig te zien."

Die anderen hadden hetzelfde gevoel. Ruffalo voelt zich zelfs een beetje schuldig omdat hij in tegenstelling tot zijn mannelijke tegenspelers voor een Oscar genomineerd is. Hij is vooral ten zeerste onder de indruk van Michael Keaton.

"Michael had metBirdmanal moeten winnen. En hij had inderdaad nu weer een nominatie verdiend. Net als Liev Schreiber(die de rol van Marty Baron speelt, KVDM). Maar sorry, ik kan er niets aan doen. Ik ben uiteraard blij met mijn eigen nominatie, maar je voelt gewoon dat de film werkt omdat we allemaal goed staan te acteren.

"Dan liever eigenlijk de bekroning van de Screen Actor's Guild, die ons als ensemble in de bloemetjes gezet heeft. Maar goed, die Oscarnominaties zijn natuurlijk belangrijk. Zeker voor de slachtoffers. Eindelijk hebben ze het gevoel dat hun stem gehoord wordt. Dat de wereld weet wat ze hebben doorgemaakt. En dat er iets aan gedaan wordt."

DE FILM

Een ode aan de journalistiek

Sean Patrick O'Malley, die kardinaal Bernard verving in 2003, zag de film rond de kerstperiode en legde voor de camera een verklaring af dat het een belangrijke film was. En ook Radio Vaticaan schaarde zich achter de film. Maar Tom McCarthy vindt dat er nog wat meer signalen uit het Vaticaan zouden mogen komen. Want volgens hem hebben ze daar ook boter op het hoofd.

"De vorige paus, Benedictus XVI, was zeker op de hoogte van wat er in Boston aan de hand was. Waarom denk je dat hij ontslag nam? Pausen nemen zelden ontslag. Heb je gelezen over dat kerkkoor waar meer dan 200 jongens misbruikt werden, in de dertig jaar dat Georg Ratzinger, de broer van Benedictus, er dirigent was? Die wist ook van niets. Sorry, ik wil dat allemaal niet geloven."

Het is dan misschien wel een ongepaste vraag, maar ze welt in me op en is eruit voor ik het besef: komt er een sequel? "Zou moeten", gniffelt McCarthy. "Ik zal hem niet maken. Eerst moet er een verhaal zijn. En dat moet van de journalistiek komen. Mijn film is eigenlijk een ode aan de journalistiek. Er moet geïnvesteerd worden in de media.The Boston Globehad destijds 1 miljoen dollar veil om de zaak van de pedofiele priesters tot op het bot uit te spitten.

"Al die grijze haren ook op de redactie. Ervaring mocht toen nog. Er werd voor betaald. Natuurlijk, de digitalisering had nog niet zo lelijk huisgehouden. De echte onderzoeksjournalistiek is aan het verdwijnen. En dat is een gevaar voor de democratie. De pers moet haar functie als de vierde macht kunnen vervullen om maatschappelijke ontsporingen te corrigeren.

"Er wordt te gemakkelijk gezegd: ja, maar er is nu het internet. Wie stelt die bronnen in vraag? Waar komt al die informatie vandaan? Wie produceert de inhoud? De meeste websites zijn betaald door belanghebbenden. We hebben professionele journalistiek nodig. Artikels van professionele journalisten, bewerkt door professionele redacteurs.

"Vandaag kan iedereen informatie online plaatsen. Het is tijd dat onze maatschappij aan de alarmbel trekt en zich afvraagt: waar is onze pers? Ik heb als filmmaker niet de tijd om de machtige instellingen ter verantwoording te roepen. Ik heb niet de tijd om in gerechtsgebouwen, politiestations en groezelige nachtcafés te gaan rondhangen. Ik kan de harde vragen niet stellen die moeten gesteld worden. Jullie, journalisten, zullen het moeten doen. En jullie zullen moeten betaald worden. Er moet betaald worden voor nieuws.

"Als ik op straat gratis kan eten, en iets verderop staat een kraam dat ik ken en waar ik gezonde voeding tegen een eerlijke prijs kan krijgen, dan ga ik betalen. Ik ga zomaar niet iets in mijn hoofd laten stoppen zonder dat ik weet dat het betrouwbaar is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234