Zaterdag 18/01/2020

Expo

Het ideale lichaam volgens Vesalius

Beeld UNKNOWN

Vesalius was voor de anatomie wat Mercator was voor de aardrijkskunde en Copernicus voor de astronomie. Museum M in Leuven toont dat de 16de-eeuwse Brusselse arts de fundamenten legde voor onze kennis van het menselijk lichaam en ook het esthetische beeld ervan heeft bepaald.

De tentoonstelling Vesalius. Het lichaam in beeld focust in de eerste plaats op de medische ontdekkingen die Andreas Vesalius (1514-1564) deed en de relevantie daarvan vandaag. Zijn kennis kon hij alleen opdoen door lijken te ontleden. Maar de expositie besteedt ook ruim aandacht aan het mensbeeld dat Vesalius creëerde en tot diep in de 19de eeuw kunstenaars beïnvloedde. Dat maakt er een fascinerende en verrassende tentoonstelling van.

Andreas Vesalius heette eigenlijk Andries Van Wesel - het latiniseren van de naam was toentertijd de gewoonte - en was voorbestemd tot een carrière in de geneeskunde. Hij werd in 1514 in een Brusselse familie geboren die nauw verbonden was met het hof. Zijn familie leverde een hoogleraar geneeskunde, een hofapotheker en de lijfarts van keizer Maximiliaan. Vesalius schreef zich als 15-jarige in 1530 aan de Leuvense universiteit in. Toen kon dat zo jong. Het immatriculatieboek ligt in Museum M. Drie jaar later vertrok hij naar Parijs om zijn studie geneeskunde voort te zetten en in 1537 doctoreert hij in Padua, toen het centrum van de medische kennis.

In 1543 publiceert hij op zijn 28ste (!) het baanbrekende, zevendelige anatomieboek De humani corporis fabrica, uiteraard in het Latijn, de toenmalige wetenschapstaal. Het boek werd in een oplage van 800 à 1.000 exemplaren gedrukt en de prijs van een exemplaar was gelijk aan het maandloon van een hoogleraar anatomie. "Het boek bevat 270 afbeeldingen, waarvan de volledige mensenfiguren de bekendste zijn", zegt Geert Vanpaemel, curator en wetenschapshistoricus aan de KU Leuven. In de tentoonstelling wordt het boek getoond en kan men er virtueel in bladeren. De indrukwekkende tekeningen staan meer dan levensgroot op de wanden.

Beeld UNKNOWN

Apenhart

"Vesalius was niet de eerste die menselijke lijken ontleedde, Leonardo da Vinci deed het ook al, maar hij was wel de eerste die het zo grondig deed en zijn bevindingen zo accuraat noteerde", aldus Vanpaemel. "Hij vertrok vanuit het humanistische ideeëngoed: kennis moest praktisch zijn. Daarom is hij beginnen dissecteren. Bij die ontledingen merkte hij dat Claudius Galenus (Grieks-Romeins arts uit de 2de eeuw, ER) vaak ongelijk had."

Vesalius corrigeerde dan ook de inzichten van Galenus, die 1.500 jaar hadden standgehouden. Het bijkomend belang van de Brusselse arts is dat hij het hele lichaam in kaart bracht. "Voordien was men vooral bezig met de ingewanden", vertelt Geert Vanpaemel. "Vesalius beschreef aders, spieren en zenuwen. Hij kon dat ook omdat hij voortreffelijk kon dissecteren: je moet daar geduldig en handig voor zijn, zeker als je aders en zenuwen wil blootleggen. Vesalius wilde het hele, gezonde lichaam in beeld brengen om zo de geneeskunde vooruit te helpen."

"Hij merkte bijvoorbeeld dat bloedvaten en zenuwbanen vaak naast elkaar lopen", aldus Peter Carmeliet, directeur van het Vesalius Onderzoekscentrum, in de catalogus. "Voor Vesalius een toevallige vondst. Inmiddels weten wij dat bloedvaten en zenuwen vaak interageren en dezelfde signalen gebruiken om hun weg in het lichaam te vinden."

Beeld UNKNOWN

Titiaan

"Vesalius maakte ook fouten", voegt Geert Vanpaemel toe. "Het strottenhoofd heeft hij niet correct beschreven, vermoedelijk omdat hij vaak werkte met lijken van gehangenen: hun strottenhoofd was verbrijzeld. Ook zijn beschrijving van het hart is niet helemaal correct: hij werkte met een apenhart. Hij was ambitieus en wilde snel vooruitgaan. Misschien beschikte hij niet over goed materiaal, hij moest genoegen nemen met geschonden lichamen van terechtgestelden."

Ook in esthetisch opzicht was De humani corporis fabrica een baanbrekend boek. "We weten dat Vesalius zelf goed kon tekenen," aldus Geert Vanpaemel, "maar vermoedelijk zijn de uitstekende en bijzonder gedetailleerde houtgravures voor zijn boek gemaakt in het atelier van de Italiaanse meester Titiaan."

De kunstenaar beeldde de lichamen ten voeten uit en in houdingen die doen denken aan de - ideaal gevormde - Griekse beelden: stoere mannen en gracieuze vrouwen De tekeningen werden vaak geïmiteerd en gekopieerd en zouden tot in de kunstacademies van eind 19de eeuw grote invloed blijven uitoefenen. Vanaf de 20ste eeuw waren kunstenaars als Cézanne, Matisse en Rodin minder geïnteresseerd in de (al dan niet ideaal voorgestelde) menselijke anatomie: expressie en beweging kregen voorrang.

Ook in de anatomische wetenschap zijn inmiddels andere stappen gezet: door röntgenonderzoek, scans en echografie kunnen we ons op een minder 'ingrijpende' manier een beeld vormen van het menselijk lichaam.

De tentoonstelling in M Leuven laat zien hoe Vesalius de fascinatie voor het menselijk lichaam heeft gevoed. Zijn openbare dissecties brachten mensenmassa's op de been: het was een spektakel in een anatomisch 'theater', dat in Leuven ook werd nagebouwd door scenograaf Koen Van Synghel. Kunstenaar Filip Sterckx brengt een lijk op de snijtafel weer tot 'leven'. Een expositie die je dus ook af en toe bij je nekvel grijpt.

Vesalius. Het lichaam in beeld loopt tot 18 januari 2015 in Museum M, Leuven. Er is een ruim programma met tentoonstellingen, podiumkunsten en debatten over mens en lichaam. Info op www.vesaliusleuven.be

Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234