Vrijdag 03/12/2021

Theater

Het einde van een theaterfenomeen: geen zwartgeschminkte Otello meer

Aleksandrs Antonenko in Otello. Sterren als Sir John Gielgud (l.), Placido Domingo en Sir Laurence Olivier (r.) vertolkten ooit de - geverfde - rol van Otello. Beeld Metropolitan Opera
Aleksandrs Antonenko in Otello. Sterren als Sir John Gielgud (l.), Placido Domingo en Sir Laurence Olivier (r.) vertolkten ooit de - geverfde - rol van Otello.Beeld Metropolitan Opera

De Metropolitan Opera in New York heeft bekendgemaakt geen gebruik meer te maken van de 'blackface' bij Otello, de tot zwarte geschminkte blanke acteur. Daarmee kregen de VS hun eigen Zwarte Pieten-discussie. Betekent dit het einde van een theaterfenomeen?

De New Yorkse Metropolitan Opera begint het operaseizoen volgende maand met een fris geboende stemmencast. De rol van de nobele Moor Othello uit de gelijknamige opera van Giuseppe Verdi zal worden vertolkt door de Let Aleksandrs Antonenko. Let wel: de hagelwitte Let Aleksandrs Antonenko.

'The Met' heeft besloten te breken met een hardnekkige operatraditie, die in het momenteel raciaal nogal gespannen Amerika niet langer vol te houden bleek. Het vierkante, Kaukasische gelaat van Antonenko zal niet in de zwarte schmink worden gezet en daarmee verdwijnt de blackface van het podium, 124 jaar na de eerste Otello-uitvoering in New York. De eerste persfoto's voor de Otello-productie, vanaf 21 september op het toneel, wezen nog niet op goede voornemens van het operahuis. Op de eerder deze maand verspreide beelden van tenor Antonenko als Othello, in sombere lichtval voor zich uit starend, leek het of de Let net iets te fanatiek in de bruiningscrème was gedoken.

Wat er vervolgens aan boze post bij The Met is geploft, heeft het operahuis niet bekendgemaakt. Maar kort na de persberichten verstuurde The Metropolitan ineens een verklaring waarin de breuk met het rijke Otello-verleden werd aangekondigd. "Hoewel het hoofdpersonage in Otello een Noord-Afrikaanse Moor is, wil The Met voortaan kleurenblind de rollen bepalen, zodat het de beste zangers mogelijk wordt gemaakt de beste rollen te vervullen, ongeacht ras of afkomst", luidde de mededeling. Gevolgd door de belofte: "Antonenko zal voor deze Met-productie geen zwarte make-up dragen."

Sir John GIELGUD (1904-2000)in zijn rol als Otello. Beeld Getty Images
Sir John GIELGUD (1904-2000)in zijn rol als Otello.Beeld Getty Images

Besmette geschiedenis VS

De invloedrijke Amerikaanse kunstblog Hyperallergic bracht het operanieuws als eerste en vroeg Met-directeur Peter Gelb om een toelichting. Gelb, in nauwkeurige bewoordingen: "We kwamen tot het inzicht dat het verstandig zou zijn in deze productie geen donkere make-up te gebruiken. Het is een gevoelig onderwerp."

Dat Antonenko op de eerdere persfoto's nog wél was verschenen als een overdreven gebruinde Griekse god was niet meer dan een ongelukkig misverstand. Gelb: "Die donkere uitstraling kwam door de belichting. Het moest een sfeervolle en duistere foto worden en was geenszins bedoeld om een controverse te ontketenen."

Maar het debat kwam lekker op gang in de Verenigde Staten. Voor veel Amerikanen, die niet zo thuis zijn in de operawereld, was het onthutsend te merken dat in het voorname muziektheater nog altijd gebruik wordt gemaakt van witte acteurs voor zwarte rollen, een fenomeen dat veel Amerikanen doet denken aan de besmette geschiedenis van de minstrel shows of blackface minstrelsy uit het midden van de 19de eeuw: variétéprogramma's waarbij witte acteurs zwarte clowns speelden.

Dat juist in liberaal New York, bij een erudiet artistiek instituut als de Metropolitan Opera, in deze tijd überhaupt nog werd overwogen gebruik te maken van een geschminkte blanke zanger voor een zwarte operarol sloeg Amerika bruut in het gezicht. "Ongelooflijk dat de blackface kennelijk nog een optie was voor The Met", schreef een krant.

Aviel Cahn, intendant van Opera Vlaanderen, begrijpt de Amerikaanse verontwaardiging niet. "Typisch voor de Verenigde Staten, die hypocriete houding. Een probleem maken van een zwart geschminkte acteur in het theater, terwijl de problemen met racisme in het echte leven veel erger zijn."

Cahn, die in het voorjaar van 2016 Verdi's opera Otello naar de Vlaamse opera brengt, zou er niet aan denken om wegens politiek correcte redenen de generaal niet zwart te maken. "Alles hangt af van de interpretatie van de regisseur. Als hij het gevoel heeft dat generaal Otello wordt afgezonderd in de maatschappij precies omdat hij zwart is, dan is het toch gerechtvaardigd dat je dat racisme op de scène toont? Dat je op die manier de mensen erover doet nadenken? Waarom kan een Italiaanse actrice wel een Japanse geisha spelen in Madame Butterfly, maar een blanke acteur niet zwart gemaakt worden voor de rol van generaal Otello? Theater is de echte wereld niet, maar de toeschouwer moet wel kunnen geloven in wat hij op het podium ziet."

Placido Domingo als Othello. Beeld kos
Placido Domingo als Othello.Beeld kos

Trouwens, zegt Cahn, in 2014 was er ook al een Otello te zien, in de opera van Rossini, en de tenor was toen ook zwart geschminkt. "Wat het volgend jaar zal worden met Verdi weet ik niet. Zoals ik al zei: alles hangt af van wat de regisseur wil zeggen. Misschien vindt die dat de huidskleur van Otello niet de belangrijkste reden is waarom hij verstoten wordt uit de maatschappij. In dat geval hoeft de acteur uiteraard niet zwart geschminkt te worden. Dat The Met beslist om een blanke Otello sowieso nooit meer zwart te maken, daar ben ik het niet mee eens."

De eerste zwarte Otello

Zowel de opera Otello als het Shakespeare-stuk Othello (met een h gespeld), waarop Giuseppe Verdi zich baseerde, kent een lange geschiedenis van op-geverfde vertolkingen. Tenoren als Placido Domingo en Luciano Pavarotti speelden de jaloerse Moorse generaal in de schmink, net als bijvoorbeeld de Britse acteurs Sir John Gielgud en Sir Laurence Olivier.

Opmerkelijk: in 1966 verbaasde de criticus Bosley Crowther van The New York Times zich nog over het optreden van Laurence Olivier in de speelfilm Othello, die ongelukkigerwijs in technicolor was geschoten: "He plays Othello in blackface! That's right, blackface - not the dark-brown stain that even the most daring white actors do not wish to go beyond." In latere Othello-films werd de hoofdrol steevast gespeeld door zwarte acteurs, zoals Laurence Fisburne in Othello van Oliver Parker uit 1995.

In het theater werd in 1826 al een zwarte Otello opgevoerd: Ira Aldridge, die de geschiedenis zou ingaan als 'de eerste zwarte Othello'. Zijn voorbeeld werd gevolgd door beroemde Othello-acteurs als Paul Robeson in 1930 en James Earl Jones in 1981.

In de operawereld zijn de zwarte Otello-tenoren op één hand te tellen. De Britse zanger Ronald Samm heeft zichzelf de eretitel 'The First Black Otello' toegeëigend. Het aanbod van zwarte tenoren is wereldwijd nu niet bepaald overweldigend. Het jonge Amerikaanse - en zwarte - zangtalent Noah Stewart vertelde onlangs in een interview met de Britse krant The Guardian dat de operawereld bij veel al dan niet witte rollen kennelijk toch nog moeite heeft met zwarte tenoren: "Men voelt zich niet op zijn gemak bij een zwarte mannelijke held naast een witte heldin." Een zwarte Romeo in het muziektheater? Ondenkbaar, volgens Stewart.

Laurence Olivier in de rol van Otello. Beeld Getty Images
Laurence Olivier in de rol van Otello.Beeld Getty Images

Bekeerde moslim

Daarbij wordt de keuze van de juiste stem voor de juiste productie in het muziektheater nu eenmaal belangrijker geacht dan raciale profilering, ook omdat de rol van Otello zeer specifieke zangkwaliteiten vereist. En zo verschijnen de Otello-tenoren tot op heden in de donkere make-up. Vorig jaar zong de Nederlandse tenor Frank van Aken nog een diep gebruinde Otello bij de Oostenrijkse Oper Graz en niemand die zich er druk over maakte.

Dat zou na de stap van The Metropolitan Opera wel eens anders kunnen worden. Wie bij komende producties van Otello nog kiest voor een blackface als Otello zal wat uit te leggen hebben. In Groot-Brittannië werd vorig jaar vast een opmaat gegeven voor een nieuw tijdperk. Voor een Otello-productie van de Britse National Opera werd de tenor Stuart Skelton gecast en van regisseur David Alden mocht Skelton blank blijven. Alden had een al dan niet door politieke correctheid ingegeven oplossing bedacht voor zijn Otello: bij de National Opera was de Moor van Verdi en Shakespeare ineens een moslim die zich tot het christendom had bekeerd. Ook actueel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234