Donderdag 29/10/2020
James Joyce (1882-1941).

Literatuur

Het boek dat iedereen kent, maar niemand heeft gelezen

James Joyce (1882-1941).Beeld Roger-Viollet

Morgen verschijnt er een nieuwe uitgave van Ulixes, ofte Ulysses: de literaire mastodont van James Joyce die iedereen kent, maar die heel wat minder mensen hebben gelezen. Maar is die reputatie van ‘onleesbaar’ wel terecht? En hoe lees je Ulysses het best? ‘Zo’n reputatie zegt eigenlijk niet zo veel.’

“Ik wil echt van Ulysses houden en ik voel me diep gefrustreerd dat, terwijl ik het unieke en het zware en het joyceaanse ervan waardeer, ik het vervloekte ding gewoon niet uit kan lezen.” Dat schreef Sian Cain, literatuurjournalist bij The Guardian, vier jaar geleden, waarmee ze een nieuwe nagel sloeg in de doodskist van onleesbaarheid waarin James Joyces beroemde roman ligt begraven.

Vertalers Robbert-Jan Henkes en Erik Bindervoet proberen al acht jaar om die doodskist weer open te wrikken, met Ulixes, hun vertaling van de literatuurklassieker. Morgen verschijnt de vijfde uitgave van Ulixes, “en bij elke uitgave voeren we wat veranderingen en verbeteringen door”. James Joyce schreef zelf zeven jaar aan zijn in 1922 verschenen meesterwerk over Leopold Bloom, de moderne, bourgondische Odysseus die door Dublin dwaalt. De nieuwe uitgave telt 920 pagina’s.

Sommigen, zoals Sian Cain en Joyce’ tijdgenoot Virginia Woolf, vinden die 920 pagina’s ondoordringbaar. Anderen, zoals Lolita-auteur Vladimir Nabokov, vinden het 920 sprankelende, briljante pagina’s. Het zijn de mensen voor wie 16 juni, de dag waarop Ulysses zich afspeelt, een feestdag – Bloomsday – is. Het zijn de mensen die in Dublin de tegeltjes volgen om dezelfde route als Leopold Bloom in hoofdstuk 8 te bewandelen. Het zijn mensen als A Clockwork Orange-schrijver Anthony Burgess – “Iedereen weet dat Ulysses het beste boek van de 20ste eeuw is” – en The Pogues-zanger Shane MacGowan, die, zo vertelt Henkes ons, Ulysses omschreef als “het meest onderschatte boek ooit”.

Een openbaring

In deze contreien is er Jan Lauwers, theatermaker bij Needcompany. In november speelt actrice Viviane De Muynck in het Franse Mulhouse zijn Molly Bloom, de monoloog die hij maakte van het laatste hoofdstuk uit Joyce’ roman. “Ulysses was een openbaring”, herinnert Lauwers zich over de eerste keer dat hij het las, toen hij aan de academie beeldende kunsten studeerde. “Joyce kan in één zin 360 graden om zich heen kijken. Hij beschrijft niet de gebeurtenis, maar wat er daarrond gebeurt. Dat heeft mijn theaterregie enorm beïnvloed.”

Maar daarnaast is Lauwers ook gewoon een groot bewonderaar van het boek. “Ulysses is van het allergrootste wat er in de literatuur gebeurd is sinds Shakespeare. Samen met Shakespeare en Homeros ligt Joyce altijd op mijn nachtkastje. Zodat ik er regelmatig nog eens in kan lezen.”

Ook vertaler Robbert-Jan Henkes herleest regelmatig passages uit de roman. “Het boek zit in ons bloed, nu. En telkens blijf je wat nieuws ontdekken. We slaan het voortdurend open. En dan wil ik even vijf minuten iets nakijken, maar blijf ik toch twee uur lezen.” Henkes las Ulysses voor de eerste keer op aanraden van Bindervoet. “Pittige kost, hoor”, geeft hij toe. “Maar het is ook heel grappig.”

Marilyn Monroe leest 'Ulysses'.Beeld ©Eve Arnold / Magnum Photos

Net daarom mogen lezers zich niet blindstaren op de reputatie van ‘ondoordringbaar’ en ‘onleesbaar’ die rond Ulysses hangt, vindt Henkes. “Zo’n reputatie zegt eigenlijk ook niet zo veel, hoor. Het is een beetje te vergelijken met Kafka. Die heeft ook een sombere reputatie, maar hij lag zelf wel dubbel als hij zijn eigen teksten las. En het werk van Marcel Proust vind ik ook ontzettend grappig.”

Ulysses blijft redelijk toegankelijk, zeker in vergelijking met zijn latere boek Finnegans Wake”, vindt Lauwers. “Volgens Joyce zelf helpt het om Ulysses luidop te lezen. Ik zou beginnen met Dubliners (Joyce’ debuut van kortverhalen, EWC). Daarna kun je mondjesmaat Ulysses ontdekken. Ik lees dat ook niet in één ruk uit, hoor. Daarvoor ben ik veel te onrustig.” 

Eenzelfde mening was actrice Marilyn Monroe toegedaan. Zij liet zich door Eve Arnold fotograferen terwijl ze Ulysses las. “Ze zei dat ze al een tijdlang Ulysses las”, schreef de fotograaf later in een brief aan literatuurprofessor Richard Brown. “Ze zei dat ze hield van de klank ervan, en dat ze het luidop aan zichzelf voorlas om het te begrijpen – maar ze vond het moeilijk te lezen. Ze kon het niet aan één stuk doorlezen.”

Humor

De reputatie van Ulysses schrikt lezers nog steeds af. De joyceaanse literatuurprofessor van bovengetekende raadde aan om door te zetten tot na het complexe derde hoofdstuk: wie daardoor geraakt, leest het uit, is het idee. Hoe dan ook is een vloeiende leeservaring belangrijk, vindt Henkes. Het is de reden waarom volgens hem veel Nederlandstalige lezers afhaken als ze de Engelse tekst lezen. “Als je Ulysses met wat schwung vertaalt, kun je gewoon doorlezen. Het personage Buck Mulligan bijvoorbeeld, is een ontzettend grappige figuur. Die humor moet je in je vertaling ook durven aanzetten. Als je Ulysses te droog vertaalt, gaat de humor van het boek verloren.”

Het overkomt Henkes dan ook regelmatig dat lezers hem vertellen dat ze bij het lezen van Ulixes in lachen zijn uitgebarsten. Dat leesplezier is het belangrijkst. “Joyce wilde de literatuurprofessoren 300 jaar werk geven om Ulysses te analyseren. Dus natuurlijk kun je dan niet alles helemaal vatten. Maar je hoeft ook niet alles te begrijpen: je moet gewoon meegesleept worden en nieuwsgierig blijven.”

Ulixes (923 pp., €25,00) verschijnt bij Athenaeum. Molly Bloom speelt van 4 tot 6 november in La Filature (Mulhouse, Frankrijk). 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234