Zaterdag 07/12/2019

Muziek

Hamburg omarmt nieuwe concertzaal 'die Elphi'

Het Philharmonisch Staatsorkest Hamburg neemt de grote concertzaal van de Elbphilharmonie gebruik. Beeld dpa

Zeven jaar later dan gepland en tien keer zo duur als begroot, is de Elbphilharmonie eindelijk in gebruik genomen. Spectaculair ogend van buiten, goed klinkend van binnen. Hamburg jubelt in alle toonaarden, maar er zijn ook dissonanten.

En toen was het moment van de waarheid daar. Na meer dan tien jaar wachten, jaren vol heftige discussies, ruzies tussen architecten en aannemers, bouwstops, en vlammende protesten tegen de uit de pan rijzende kosten zou men nu voor het eerst kunnen horen hoe de nieuwe Elbphilharmonie van Hamburg eigenlijk klonk. Was de akoestiek werkelijk zo goed als in al die opgeklopte berichten vooraf gesuggereerd werd?

De nieuwe concertzaal heette een wereldwonder te zijn, een juweel. En als gebouw, als architectonisch golvend-glazen prestige-object, 110 meter hoog, en pontificaal in het havengebied van Hamburg neergestreken, is het dat zeker. Op een van de persconferenties noemt iemand de Elbphilharmonie de vuurtoren van Hamburg,een vuurtoren die zijn lichtbundels op de andere culturele instanties van Hamburg werpt.

De Zwitserse architecten Jacques Herzog en Pierre de Meuron ontwierpen een spectaculair gebouw dat net als de Opera van Sydney - ook aan het water - een muzikaal symbool, een icoon voor Hamburg moet worden. Kent Nagano, chef-dirigent van de Hamburger Opera, noemde de nieuwe concertzaal in de pers al 'de beste ter wereld', nadat hij in de zaal gerepeteerd had voor een groots, nieuw oratorium van Jörg Widmann, dat daar twee dagen na de officiële openingsconcerten in première zou gaan.

De toch al overspannen verwachtingen waren dus behoorlijk opgeklopt. Voor het moment van de akoestische waarheid waren vorige week veel internationale gasten opgetrommeld. Politieke en culturele zwaargewichten als Angela Merkel en bondspresident Joachim Gauck namen in de nieuwe, lichte en organisch golvende zaal plaats naast zo'n driehonderd journalisten uit de hele wereld, andere genodigden en vijfhonderd uitverkoren burgers uit Hamburg, die via het lot bepaald waren. Voor beide openingsconcerten hadden meer dan 220.000 geïnteresseerden een kaartje aangevraagd. De zaal kan 2100 liefhebbers, slechts een tiende daarvan, bergen.

Bomalarm

Van de musici van het huisorkest, het NDR Elbphilharmonie Orchester (voorheen NDR Sinfonieorchester) was na de generale repetitie mét publiek al vernomen dat ze onthutst en ontroerd waren hoe goed ze elkaar op het podium konden horen. Er waren tranen gevloeid. Toen ze het podium opkwamen, klaterde het applaus luid en langdurig op vanuit de propvolle zaal. Je merkte hoezeer men het orkest zijn nieuwe zaal gunde. En nu zaten ze daar op het spiksplinternieuwe podium van hun intiem aanvoelende zaal, klaar voor de ultieme lakmoesproef. Een contrabassist legde vlak voor het begin nog even geruststellend een hand op de rug van een collega. Voor hen was dit een even spannende als belangrijke avond. En alsof al het eerdere wachten van al die jaren nog niet genoeg was geweest, begon deze avond ruim een uur te laat, vanwege alle strenge veiligheidsmaatregelen, en omdat Merkel en haar entourage in het verkeer waren opgehouden.

Een avond eerder was er in de stad zelfs nog een bomalarm, waardoor het hele openbare vervoer plat kwam te liggen. Het bleek uiteindelijk om een opgegraven bom uit de Tweede Wereldoorlog te gaan, maar het voedde evengoed, zo vlak na de gebeurtenissen in Berlijn, de spanning dat een eventuele aanslag op zo'n prestigieuze bijeenkomst tot de mogelijkheden behoorde.

'Die Elphi' moet het pronkstuk van de Hamburgse skyline worden. Beeld Getty Images

Toen iedereen dan toch eindelijk in de comfortabele grijs-zwarte stoelen zat, kwam chef-dirigent Thomas Hengelbrock het podium op en hief zijn baton. Niet voor 'Die Weihe des Hauses', dat je meestal bij dit soort gelegenheden hoort, maar voor een andere Beethoven-ouverture, 'Die Geschöpfe des Prometheus'. Een doordachte keuze. Die ouverture begint namelijk met twee keer een fortissimo akkoord van het hele orkest, twee keer gevolgd door een lange pauze waarin de klank kan uitklinken.

Zo kon iedereen meteen horen hoe lang de nagalmtijd in de nieuwe zaal was. De mate waarin een klank nagalmt is namelijk behoorlijk belangrijk voor de kwaliteit van de akoestiek. Is die te lang dan gaan klanken door elkaar zwemmen, is die te kort dan heb je een te droge akoestiek, waarin niks meer mengt.

Vier eeuwen muziek

Met die nagalmtijd zit het in de Elbphilharmonie wel goed. Wat ook direct opviel was dat de klank heel helder en direct doorkomt, en dat die bovendien heel gedifferentieerd is. Dat wil zeggen dat je een hobo direct als een hobo herkent en een fluit als een fluit. Er bestaat een esthetische opvatting die zegt dat al die verschillende klanken idealiter moeten samensmelten tot één harmonieus geheel. Dus wanneer een fluit en hobo samenspelen, moet je eigenlijk een 'flobo' horen. Het is een gladgestreken esthetiek die nogal opgang deed in het Herbert von Karajan-tijdperk, maar die sindsdien door met name de mensen van de authentieke barokbeweging ter discussie werd gesteld.

Thomas Hengelbrocks roots liggen in die barokbeweging en hij liet zijn musici met zo min mogelijk vibrato spelen, uit op een zo gedifferentieerd mogelijk klankbeeld. Het orkest speelde in dit 'voorprogramma' (in Duitsland heet dat een 'Festakt') vóór, tussen en na toespraken van burgemeester Olaf Scholz, bondspresident Gauck, architect Herzog en Elbphilharmonie-intendant Christoph Lieben-Seutter, nog muziek van Felix Mendelssohn en Johannes Brahms. Beide componisten zijn in Hamburg geboren en worden daar met liefde vereerd, net als Georg Philipp Telemann en Carl Philipp Emmanuel Bach, die er werkten en begraven liggen.

Na deze Festakt begon het eigenlijke inauguratieconcert dat uit twee delen bestond. Alle onderdelen liepen zonder tussenapplaus of pauzes in elkaar over, wat mooie en interessante botsingen tussen muziekstukken uit maar liefst vier eeuwen opleverde. Ergens hoog boven het podium begon een hoboïst eenzaam 'Pan' van Benjamin Britten te spelen, naadloos overgaand in 'Mystère de l'instant' van Henri Dutilleux. Ergens anders hoog in de zaal zong daarna countertenor Philippe Jaroussky, begeleid door een harp, iets van Emilio De'Cavalieri en dat botste weer prachtig op Bernd Alois Zimmermanns geweldadige orkestwerk 'Photoptosis'.

Jacob Praetorius kruiste de degens met Rolf Liebermanns verrassende 'Furioso' en Giulio Caccini en Jaroussky bereidden de onvoorwaardelijke liefde in het slotdeel van Olivier Messiaens 'Turangalîla'-symfonie voor.

'Die Elphi' bij nacht. Beeld AFP

Na de pauze zat een wat saai nieuw werk van Wolfgang Rihm (wel mooi gezongen door Pavol Breslik) ingeklemd tussen Wagners ouverture tot 'Parsifal' en het slotkoor uit Beethovens Negende symfonie met onder de gerenommeerde solisten Sir Bryn Terfel.

'Seid umschlungen Millionen' laat Beethoven hier broederlijk en euforisch op een tekst van Schiller zingen, maar die woorden kun je op déze avond, in dít gebouw ook heel anders uitleggen. Zo van: laten we al die te veel uitgegeven miljoenen - de ruim achthonderd miljoen euro was tien keer zo veel als de oorspronkelijke kostenraming - nu maar omarmen in de vorm van dit fantastische gebouw. Het staat er nu, deze 'droom én nachtmerrie', 'dit wonder en deze blamage ineen', zoals Gauck het verwoordde, dus laat ons - met Beethoven - vreugdevolle tonen aanheffen.

Zure reacties

Dat deed overigens niet iedereen. In de Duitse pers werd de dagen erna nogal zuur gereageerd. Misschien moet je als journalist al die jaren bovenop de bouwellende hebben gezeten om na te voelen hoe groot dit debacle is geweest. Samen met het nieuwe vliegveld van Berlijn en de nieuwe metro van Stuttgart behoort de Elbphilharmonie tot een van de grootste bouwschandalen in de Duitse geschiedenis. Hoe dat ook zij, de Frankfurter Allgemeine en Die Welt haalden flink uit naar de in hun ogen totaal mislukte akoestiek. Beide journalisten zaten (net als de meeste verslaggevers trouwens), half achter en boven het orkest. Daar waren ze niet blij mee en ze maakten er behoorlijk gewag van. Hun berichtgeving zal in Hamburg als een ijskoude douche hebben aangevoeld.

Dat de akoestiek zo helder en direct is, heeft te maken met de wandbekleding in de grote zaal. Overal is gipsvezel aangebracht, een soort papier maché van gips en water, vermengd met deels gerecycled papier. Die 10.000 onbrandbare gipsplaten zijn allemaal uniek, met putjes erin, gaten, belijning en bobbels. Al die golvende, grijswitte muren nodigen uit tot aanraken en lijken nog het meest op een groot koraalrif. Achter het orkest zijn de putjes in de muur helemaal open, zodat het lijkt of je naar versteende klimop kijkt. De grote orgelpijpen zijn organisch in de muur achter het orkest opgenomen. De wandbekleding zit ook op een enorme reflector in de vorm van een trechter die in de nok van de zaal hangt en het geluid de zaal in kaatst.

Tijdens de rondleiding die middag legt iemand van het architectenbureau uit dat je klankstromen het best kunt vergelijken met de straal uit een tuinslang bij het besproeien van planten in een border. Doe je dat met een harde straal dan maak je een gat in de aarde, maar als je een sproeier op de slang zet, spuit het water met veel minder kracht alle kanten op. Zoiets moet in de Elbphilharmonie, akoestisch ontworpen door de Japanner Yasuhisa Toyota, ook met het geluid gebeuren.

Je hoort werkelijk alles in deze zaal, elke onregelmatigheid, elke iets minder accurate inzet - het wordt genadeloos duidelijk. Het is een zaal gemaakt voor een toporkest, maar op deze avond blijkt dat het Elbphilharmonie Orchester niet meer de kwaliteit heeft van vroeger, toen dirigenten als Günter Wand of Klaus Tennstedt ervoor stonden. Messiaens muziek ontspoort, en bij Wagner valt op hoe moeilijk die prelude eigenlijk is. Een dag eerder, bij weer een andere rondleiding, had iemand gezegd dat je nog zo'n goede akoestiek kunt hebben, maar dat dat niets helpt als de kwaliteit van het orkest te wensen overlaat. In alle zalen ter wereld met uitstekende akoestiek, speelt ook een toporkest. Een mooie uitdaging voor het huisorkest in de Elbphilharmonie.

Duits bondskanselier Angela Merkel was aanwezig bij het openingsconcert. Beeld Getty Images

Maar dat er een uniek gebouw in de Hamburgse haven staat, daar is iedereen het wel over eens. Op een oud, trapezevormig pakhuis, waar vroeger koffie, thee en cacao werden opgeslagen, is dat golvend, glazen gevaarte neergezet. Het bakstenen pakhuis dient als sokkel voor de nieuwbouw waarin buiten de concertzaal ook een vijfsterrenhotel, een kleine concertzaal en appartementen zijn gevestigd. Daar waar oud pakhuis en nieuw glazen opbouw elkaar raken is een schitterende omgang uitgespaard, die aan beide zijden van het gebouw uitkomt op een openbare Plaza en weids en spectaculair uitzicht biedt over de grootste haven van Duitsland aan de ene kant en over de stad Hamburg aan de andere kant.

Uitverkocht

Sinds de opening van dit vrij toegankelijke gedeelte afgelopen november zijn er al meer dan een half miljoen mensen, voornamelijk Hamburgers, komen kijken. Ze hebben er lang op moeten wachten, hebben er veel belasting voor betaald en willen nu zelf ervaren waar ze al die jaren op gewacht hebben. Het was een zware bevalling, maar het kind is geadopteerd, zegt de burgemeester.

Het lijkt er inderdaad op dat de Hamburgers na alle problemen rondom geld en tijd hun gebouw omarmd hebben. In de volksmond wordt de Elbphilharmonie al liefdevol 'die Elphi' genoemd. Als was het een personage, vergelijkbaar met dat van de Loreley die uitkijkt over de Rijn. En nu we toch in zo'n stemming zijn - in de laaghangende, regenzware wolken en met de gure wind die om het gebouw heen raast, heeft het gevaarte ook wel wat weg van het enorme spookschip van 'der fliegende Holländer'.

En zoals dat gaat met dit soort tot de verbeelding sprekende bouwwerken, alle concerten tot aan de zomer zijn volledig uitverkocht. Een ander moment van de waarheid komt als die hype voorbij is. Kan 'Elphi' dan haar nobele doelstelling - van en voor alle Hamburgers, jong en oud - nog steeds waarmaken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234