Maandag 27/06/2022

RecensieBoeken

Guido Snel weerlegt de mythes over ‘de achterbuurt van Europa’: ‘De Balkan is een hersenspinsel’

Belgrado, de hoofdstad van Servië.  Beeld Shutterstock
Belgrado, de hoofdstad van Servië.Beeld Shutterstock

West-Europeanen hebben de hardnekkige onhebbelijkheid om meerdere bevolkingsgroepen over één kam te scheren. De Nederlandse schrijver en slavist Guido Snel probeert in Negen steden definitief af te rekenen met mythes over de Balkanlanden.

Paul van der Steen

Sinds het uitbreken van de oorlog in ­Oekraïne klinkt er scepsis over de plotselinge empathie met vluchtelingen. De ­welwillende en ruimhartige opstelling van West-Europeanen nu, zou contrasteren met de houding ten opzichte van de Syriërs de afgelopen jaren. Een deel van de verklaringen zocht het in de gevoelde nabijheid. Die Oekraïners waren mensen zoals wij, ze leken op ons.

Dat soort duiding gaat voorbij aan de vele vooroordelen die West-Europeanen hebben over de bewoners van de rest van hun eigen continent. Mythes over hun anders-zijn leiden een hardnekkig bestaan en met verbazing­wekkend gemak worden enorme gebieden, ­bestaande uit verschillende landen, over één kam geschoren.

Het gebeurde ook tijdens en na de oorlog in voormalig Joegoslavië in de jaren negentig van de vorige eeuw. Terwijl de verscheidene bevolkingsgroepen hun verschillen benadrukten met bloedige gevechten, rekenden de West-Europeanen ze tot één slag mensen.

Volgens slavist Guido Snel echode dat soort denken ook na in het onderzoek naar het ­drama in Srebrenica in 1995. Nederland was, zo luidde het oordeel, ongewild terechtgekomen in een ‘doormodderscenario’. In alles klonk ­volgens Snel door dat zoiets kon gebeuren in ‘dat soort landen’.

Historisch afval

Zijn nieuwe boek Negen steden. Europa van Wenen naar Istanbul moet een definitieve afrekening met alle clichés zijn. Het woord ‘Balkan’ zoek je vergeefs in de titel. De Balkan is een hersenspinsel, vindt Snel. “Een soort Europese achterbuurt die we met z’n allen hebben verzonnen. Waar Europa zijn historisch afval dumpt, de eigen neuroses en obsessies kan uitleven, ­zodat het zelf des te krachtiger kan stralen als baken van licht, ijkpunt van vooruitgang.”

Er zit iets semikoloniaals in dat soort denken. Op de Balkan wonen Europa’s wilden, daar tieren broedertwist en bloedwraak nog welig. Boeken droegen behoorlijk bij aan dit soort beeldvorming. De Britse schrijfster Rebecca West schreef met Black Lamb and the Grey Falcon een invloedrijk reisboek dat ermee is doordrenkt. Nederland had A. den Doolaard met werken als De herberg met het hoefijzer.

Rond de Balkan-mythe doen meer populaire aannames de ronde. Snel noemt de geïdealiseerde wereld van de Habsburgse dubbelmonarchie. Claudio Magris viel terug op dat conservatief-nostalgische idee in zijn boek Donau in 1986 en het veelvolkerenrijk werd nog populairder als voorbeeld van hoe het ook kan toen het nationalisme in de jaren negentig verwoestend huishield. Ook in het vorig jaar verschenen Beter wordt het niet van Caroline de Gruyter speelt het een grote rol.

Maar de veronderstelde traditie van compromisbereidheid, matiging en democratie die destijds zou hebben bestaan, is vooral een wensdroom, meent Snel. Van een multicultureel paradijs was volgens hem evenmin sprake. Volkeren leefden op z’n best langs elkaar heen.

Sommige leiders gebruikten die mythes voor eigen gewin. In Servische kringen werd het idee uitgedragen van een gebied waar men nog innig met de natuur is verbonden en waar de zuivere berglucht zijn zegenrijke werk doet. Het deels van buiten opgedrongen isolement werd gekoesterd. De zogenaamde barbaren uit de woestenij tussen de lagune van Venetië en de bruggen van Istanbul werden zo juist krachtige personen die opstaan tegen decadentie en eenvormigheid. De Balkan als laatste bastion tegen de almaar voortschrijdende mondialisering.

Het afwijzen van en afgewezen worden door Europa lopen volgens Snel door elkaar heen. Gevoelens zwalken tussen hoogmoed en minderwaardigheidscomplex, tussen gekrenktheid en melancholie.

Geen reisboek

Wars van gemeenplaatsen als hij is, probeert Snel ver weg te blijven van een clichématige opzet van een boek over een regio. Dit is niet echt een reisboek, maakt de schrijver aan het begin van Negen steden duidelijk. Want vertellers die zogezegd ‘als een blanco blad’ ergens arriveren en de lezer proberen mee te nemen met hun argeloze blik, spelen vals.

Om niet in dat trucje te vervallen, kiest de auteur voor wat hij ‘een cartografie van vriendschappen’ noemt, een reis langs de vele mensen die hij privé en beroepsmatig voor en na de eeuwwisseling leerde kennen. Soms ­enkel via woord en geschrift, vaak ook persoonlijk. Dichters, denkers, docenten, theatermakers, die allemaal hun eigen hobbelige, niet altijd even consequente weg door de geschiedenis aflegden. Een schrijver als Danilo Kiš. Een dramaturg als Dragan Klaić.

Negen steden staan centraal in evenzovele hoofdstukken: Wenen, Boedapest, Sarajevo, Srebrenica, Subotica, Novi Sad, Belgrado, Zagreb en Istanbul.

Toch is ook Snels aanpak een kunstje. Zijn werkwijze had beter uitgepakt als hij de lezers wat meer in gedachten had gehouden. Nu lijkt hij te veronderstellen dat ook zij beschikken over de uitputtende kennis en ervaring die hij zelf heeft. Daardoor krijgt het boek op ­momenten het karakter van een omgevallen boekenkast, waar de namen en feiten over ­elkaar heen kieperen. Vooral bij de grotere van de negen steden, met veel aan cultuur en ­geschiedenis om uit te kiezen, is de hoeveelheid overdonderend en had de auteur wat ­selectiever mogen zijn.

Dat neemt niet weg dat Negen steden op zijn beste momenten fijne inzichten biedt. Centrale boodschap van Snels betoog: vergeet de gemakkelijke mythes en heb oog voor de veelheid aan verhalen en hun gelaagdheid. “Je wordt geboren in een taal, of in meerdere talen, maar niet als lid van een volk of een natie.”

De werkelijke geschiedenis leent zich niet voor simplisme, is complex en gelaagd. Snels boek is een oproep om weg te blijven bij ­versleten beelden en gemeenplaatsen als ‘poort naar’, ‘kruispunt tussen’ of ‘brug naar’. Maar ook een waarschuwing om niet al te lichtzinnig met nog bombastischer termino­logie om te gaan.

Guido Snel, 'Negen steden. Europa van Wenen naar Istanbul', De Arbeiderspers, 560 p., 27,50 euro. Beeld rv
Guido Snel, 'Negen steden. Europa van Wenen naar Istanbul', De Arbeiderspers, 560 p., 27,50 euro.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234