Donderdag 14/11/2019

Boekenrecensie

Grijp deze prachtkans om het hartverscheurende proza van Giorgio Bassani te ontdekken

Ferrara, Italië. Beeld rv

Dat de naam Giorgio Bassani u weinig zegt hoeft geen ramp te zijn want dankzij een nieuwe box kunt u zes van zijn werken van hartverscheurend mooi proza ontdekken, met de stad Ferrara in de hoofdrol. De avant-garde verweet hem misschien traditioneel te schrijven, maar laat die glasheldere stijl nu net een pluspunt zijn. 

De wanhoop en de worsteling van de auteur moeten uit zijn proza zijn vervluchtigd, verwaaid als flarden rook. "Schrijven heeft me van begin af aan altijd de grootste moeite gekost. Nee, de spreekwoordelijke ‘gave’ heb ik helaas nooit gehad. Nog steeds struikel ik over ieder woord, halverwege elke zin dreig ik de kluts kwijt te raken. Ik schrijf, streep door, herschrijf, streep weer door. Tot in het oneindige." 

Deze bekentenis van Giorgio Bassani (1916-2000), te vinden in De geur van hooi, een bundeling van zes autobiografische teksten die de auteur in 1972 publiceerde, is opvallend voor wie zijn indrukwekkende romans De tuin van de familie Finzi-Contini en De gouden bril kent. Het zijn verhalen waar ieder woord zo trefzeker op zijn plaats staat, tot sierlijke zinnen geregen door een auteur die redundantie en gemors met woorden. verfoeit. Misschien wel omdat hij, naar eigen zeggen, "per slot van rekening" een dichter was.

Oscarverfilming

De tuin van de familie Finzi-Contini uit 1962 is Bassani’s bekendste boek, mede vanwege de Oscar-winnende verfilming van Vittorio De Sica, met een weergaloze Dominique Sanda in de rol van femme fatale Micòl – een verfilming waar de auteur zich overigens van distantieerde. De roman kende hier aanvankelijk een wat cru lot, want de vertaling die in 1989 verscheen (de tweede, na die uit 1970), was bepaald niet onberispelijk.

Ze werd in 2009 gelukkig vervangen door een veel betere vertaling van Jan van der Haar. De tuin van de familie Finzi-Contini, behorend tot de canon van de Italiaanse literatuur, begint in 1938 en verhaalt hoe bijna de voltallige joodse gemeenschap van Ferrara, de navel van Bassani’s universum, wordt afgevoerd om er nooit meer terug te keren, ook niet op het joodse kerkhof van de stad. Een mooier, liefdevoller graf dan deze roman was niet denkbaar.

Bassani kreeg het verwijt dat zijn proza nogal traditioneel en zelfs achterhaald was, onder meer van de avant-gardebeweging Gruppo 63, waar onder anderen Umberto Eco deel van uitmaakte. Maar die glasheldere stijl, resultaat dus van een hoop geploeter, maakt Bassani’s proza nu juist zo elegant en, natuurlijk, toegankelijk.

Dat geldt ook voor de korte roman De reiger uit 1968, waarin Edgardo Limentani, een man van middelbare leeftijd, besluit een dag te gaan jagen. Maar vanaf het moment dat hij vroeg in de ochtend opstaat om op pad te gaan, waadt hij door een poel van deprimerende gedachten. Het is 1947, net als Bassani zelf is Limentani joods, en de gedachte ‘anders’ te zijn heeft een verstikkende werking op zijn gemoed.

Als hij na een volkomen mislukte jacht, waarop hij geen schot heeft durven lossen en alleen maar de grauwsluiers in zijn hoofd heeft proberen weg te slaan, in een trieste, sombere eetzaal aan een tafeltje zit, kijkt hij naar zijn medegasten alsof ze een andere wereld bevolken. "Wat waren ze rustig en gelukkig, die anderen, alle anderen! dacht hij elke keer als hij weer zijn hoofd over zijn bord boog. Wat konden ze goed van het leven genieten! Hij was duidelijk anders, onverbeterlijk anders dan normale mensen."

Buitenbeentje

Na dat vrieskoude besef van existentiële eenzaamheid volgt een scène, in de beslotenheid van het toilet, die van een adembenemende beklemming is. "[Hij keek] niet zozeer naar het dunne, kleurloze straaltje urine als wel naar het lid waar dat straaltje uitkwam, met een nieuwsgierigheid, een verwondering en een bitterheid die hij nooit eerder had gevoeld. ‘Ha’, deed hij spottend. Grijs, zielig, nietig, met dat litteken van de besnijdenis, zo vertrouwd maar ook zo absurd…"

Buitengesloten en eenzaam, dat zijn ook de hoofdpersonen uit Achter de deur en De gouden bril, de boeken die samen met De tuin van de familie Finzi-Contini, De reiger, De geur van hooi en de kleine verhalenbundel Binnen de muren Bassani’s Het verhaal van Ferrara vormen. De 17-jarige lyceïst in Achter de deur, ook hij joods, wordt hardhandig geconfronteerd met wat schoolgenoten over hem denken, en de homoseksualiteit van de arme arts Fadigati in De gouden bril voert hem naar zijn ondergang.

Giorgio Bassani moet zich niet alleen als schrijver, maar ook als mens een buitenbeentje hebben gevoeld. Bij het litteken van de besnijdenis voegde zich een litteken op zijn ziel, waar we tragisch genoeg hartverscheurend mooie boeken aan te danken hebben.

Giorgio Bassani, Het verhaal van Ferrara, uit het Italiaans vertaald door Tineke van Dijk en Jan van der Haar, De Bezige Bij, € 75 (zes delen in cassette, ook los verkrijgbaar).

Cassette van Giorgio Bassani. Beeld De Bezige Bij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234