Zaterdag 29/02/2020

Boeken

Gevangen door de gereformeerde gemeenschap

Franca Treur, 'Hoor nu mijn stem', Prometheus, 349 p., 22,50 euro. Beeld rv

Radiopresentatrice Gina neemt de trein naar Zeeland en belandt, net als in haar debuutroman Dorsvloer vol confetti (2009) weer in de wereld van haar jeugd en het streng gereformeerde geloof. In haar nieuwe roman Hoor nu mijn stem weet Franca Treur soms moeizaam richting te kiezen.

Een roman over een vrouw die zich ­ontworstelt aan een streng gereformeerd Zeeuws milieu? Dan denk je onmiddellijk aan Franca Treur (°1979). Uit het niets kwam ze in 2009 de literatuur binnen­gedenderd met Dorsvloer vol confetti. In deze auto­biografisch geïnspireerde roman beschreef Treur laconiek het doen en laten in een hyperorthodoxe ­boerenfamilie op het eiland Walcheren, vanuit het perspectief van de 12-jarige Katelijne.

Meteen leek Treur zich in het kielzog te nestelen van Maarten ’t Hart, Jan Wolkers en Jan Siebelink. In ieder geval werd ‘die roman met die rare titel’ een van de meest bejubelde en best verkochte Nederlandse debuten van het laatste decennium. Onder alle mediaheisa bewaarde Treur haar sangfroid. Al merkte je de pudeur bij het schrijven van een opvolger.

Met haar voorzichtig ontvangen tweede roman De woongroep (2014) nam Treur afstand van de ‘reforoman’. Ze gooide het over een andere boeg met een verhaal dat zich afspeelde in Amsterdam, waar content manager Eleonoor zich bij een woongroep aansloot in de hoop haar relationele onrust te bedwingen. Met het enigszins voortkabbelende boek leek ze de kluisters van ‘de Heere’, zoals God bij de gereformeerden wordt genoemd, ­voorgoed te hebben afgegooid.

Barsten in het harnas

Niets is minder waar. Treurs derde roman Hoor nu mijn stem is een complete terugkeer naar het diep protestantse milieu van haar jeugd. Opnieuw staat een vrouw centraal die zich langzaam loswringt van de zo doortastende rituelen van de gereformeerde gemeenschap. Ina – die later Gina zal komen te heten – verliest op 3-jarige leeftijd haar ouders bij een ongeval en wordt opgevoed door haar opa en diens zussen Tante Ma en Tante Sjaan. Vooral Tante Ma is behoorlijk streng in de leer, ‘de coherentie van haar eigen gedachtewereld was onaantastbaar’ (…) ‘Tante Ma was familie, maar meer nog was ze een soort verlengstuk van de kerk, ­belichaming van de voorzeide leer, waar alles aan werd afgemeten.’

Aanvankelijk wil Ina te allen prijze ­voldoen aan de godsdienstige oekazes van haar stiefouders, ‘alsof de Heere iets ­bijzonders met mij voorhad’. Maar er komen al snel barsten in het harnas. Wanneer opa haar op zijn sterfbed opdraagt om te trouwen met Arco, voert ze langzame obstructie. Liever gaat ze met de iets wereldser Gerard en zijn ­familie naar Zwitserland, wat haar veel overredingskracht kost bij Tante Ma. Maar ook met hem loopt het spaak. Uiteindelijk gaat ze psychologie studeren in Leiden, waar ze zich veiligheidshalve aansluit bij de gereformeerde studentenvereniging Armaturam Dei.

Parallel met dit coming-of-ageverhaal bouwt Treur een tweede verhaallijn uit van de intussen 40-jarige en ‘bevrijde’ Gina, die vanuit Amsterdam de trein neemt om terug te keren naar Zeeland, waar de zieke Tante Ma haar laatste dagen lijkt door te maken. Gina is een geprezen radiojournaliste en presenteert de talkshow Kunst en kunde, waar ze ­gasten van diverse pluimage voor de microfoon krijgt. ‘Natuurlijk, haar rol was een dienende. Zij liet anderen aan het woord. Maar haar positie was niet ­neutraal, ze had wel degelijk een ­toonaangevende stem.’

Grotere mildheid

Helaas verkruimelt haar wereld zienderogen, mede door onvatbaar en pathetisch gedrag. Haar vriend Jean-Paul geeft haar de bons. Pas dan beseft Gina hoezeer ze van hem hield. Ze verliest haar baan en wordt opzijgezet door collega-eindredacteur Julian, van wie ze de ambities niet meteen in de gaten had.

Aan ijltempo voltrekt zich de desintegratie van haar leven. Is het dan toch ­zinvol om je terug te trekken in je eigen innerlijke universum? Gina bestempelt zichzelf al op jonge leeftijd als een aanstelster: ‘Het punt was: ze hield niet van zichzelf en ze zat ermee. Ze was ijdel en haatte die ijdelheid. Ze was slim, vond anderen dom, ontmoette vervolgens tien keer slimmere mensen en voelde zich door hen op haar nummer gezet. Ze was, kortom, iemand die iemand wilde zijn, maar keer op keer een aanstelster bleek. Iemand die haar plaats niet kende.’

Treur laat de twee sporen van haar roman langzaam met elkaar interfereren, maar echt overtuigend is dat niet. Te vaak lijken bepaalde hoofdstukken een herhaling van zetten uit Dorsvloer vol confetti. Zeker de schets van de gereformeerde gemeenschap kampt met enige voorspelbaarheid, ondanks de vertelfinesse en de talloze sprekende details.

Veel interessanter is wat Treur aanvangt met de geschiedenis van de ‘volwassen’ Gina, die op lucide wijze haar leven analyseert, maar toch niet in staat is ernaar te handelen. De cocktail van schuldgevoelens, verdrongen leed en ­blijvende beheksing door het geloof is bij momenten erg prangend neergezet. Valt ze dan toch altijd weer tussen wal en schip? ‘De plek die ze had toebedeeld gekregen, had ze niet naar behoren ­vervuld, en haar was alweer de mond gesnoerd. Ze keek om zich heen. In dit huis had nog nooit een stem uit de ether geklonken, nooit een andere dan de stem van God. Ze was weer terug bij af.’

Zeker is dat Treur met deze derde roman opnieuw aan metier heeft gewonnen. Ook spreekt er een grotere mildheid uit tegenover de gereformeerde scherpslijperij. Treur vergast ons verder regelmatig op indringende bespiegelingen over de ratrace in medialand of weeft licht komische theologische disputen aan de universiteit in.

Maar haar roman kampt met langdradigheid. Minstens vijftig pagina’s mochten door een attente redacteur zo uit het boek gemieterd worden. Hoor nu mijn stem is net als De woongroep het verhaal van een zoekend en rondtastend personage dat nog lang niet in het reine is met zichzelf. Helaas slaagt Treur er onvoldoende in om je écht betrokken te laten voelen bij het gepieker van hoofdpersonage (G)ina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234