Zaterdag 21/09/2019

Film

Geen grap: de Joker kan een Oscar winnen

Beeld Photo News

Met het geweldige, huiveringwekkende Joker doet filmstudio Warner Bros de grenzen tussen superheldenblockbuster en arthousedrama vervagen. Slaat de zwalpende stal van Batman en Superman een nieuwe weg in met deze gewaagde karakterstudie van de iconische filmschurk?

Een superheldenfilm die de Gouden Leeuw wint, het klinkt op zijn zachtst gezegd onwaarschijnlijk. En toch zou Joker het wel eens kunnen klaarspelen: de film van Todd Phillips (The Hangover) maakte een verpletterende indruk op het 76e Filmfestival van Venetië. Het applaus na de persvoorstelling was oorverdovend, en heel wat recensenten dichten hoofdrolspeler Joaquin Phoenix nu al grote Oscarkansen toe.

Dat is behoorlijk verrassend, aangezien Joker op het eerste zicht de zoveelste comic book-adaptatie lijkt. Uit de stal van DC Comics dan nog: het striphuis reed de afgelopen jaren niet bepaald een vlekkeloos parcours met de films die studio Warner Bros over zijn superhelden maakte. In 2013 werd met Superman-vehikel Man of Steel de eerste steen gelegd van het DC Extended Universe (DCEU): een heus filmuniversum, naar het – uiterst winstgevende – voorbeeld van het Marvel Cinematic Universe. Vanaf toen was iedere film verbonden met de volgende. Zo kon Batman bijvoorbeeld even hallo komen zeggen in Suicide Squad (2016), en zouden de belangrijkste DC-superhelden voor het eerst allemaal samenkomen in Justice League (2017).

Beeld Photo News

Een ambitieus plan, maar de uitwerking liet vaak te wensen over. Zeker in vergelijking met het torenhoge niveau van Christopher Nolans The Dark Knight-trilogie, die nog vers in het geheugen lag. Toen critici het bombastische en tergend vreugdeloze Batman v Superman: Dawn of Justice (2016) met de grond gelijk maakten, begonnen de bazen van DC en Warner Bros te panikeren. Voor Suicide Squad, dat nauwelijks enkele maanden later moest verschijnen, werden inderhaast nog een pak extra scènes gedraaid, die de film moesten opleuken – een peperdure en omslachtige operatie van maar liefst 22 miljoen dollar. Justice League werd zelfs een soort monster van Frankenstein, een samenraapsel van de botsende visies van twee regisseurs: geweldenaar Zack Snyder draaide de film, maar moest daarna vanaf de zijlijn toekijken hoe grapjas Joss Whedon heel wat scènes opnieuw draaide of toevoegde. Die besluiteloosheid was te voelen in het eindresultaat, en de film – die toch de voorlopige culminatie van het DCEU had moeten worden – deed het beduidend slechter in de bioscoop dan zijn voorgangers.

Er waren natuurlijk ook onverdeelde successen zoals Wonder Woman, dat een hit werd aan de kassa én bij de critici. Maar toch overheerste tot nu toe het gevoel dat het DCEU nooit echt heel stevig op zijn poten stond, zeker in vergelijking met Marvel, dat de hits aan mekaar blijft rijgen.

Buiten de lijntjes

Dat kan verklaren waarom Warner Bros nu, voor het eerst in zeven jaar, weer buiten de lijntjes van het DCEU begint te kleuren: Joker is geen nieuwe aflevering in een doorlopende saga, maar een op zichzelf staand portret van een iconisch personage uit de DC-catalogus. Een nieuwe interpretatie van de Joker, waarin Todd Phillips zich inbeeldt hoe hij de boosaardige clown geworden is die we allemaal kennen. Een origin story dus, maar geen definitieve. Want deze versie van de Joker leeft niet in dezelfde realiteit als de rest van het DCEU. Hij zal dus ook niet hoeven op te draven in volgende episodes – een van de belangrijkste redenen waarom acteur Joaquin Phoenix, die de Joker huiveringwekkend geniaal belichaamt, naar eigen zeggen nooit eerder een rol in een superheldenfilm aannam.

Op de persconferentie in Venetië onthulde Todd Phillips zijn motivatie om Joker te maken: “Mijn grootste artistieke invloed zijn de films waarmee ik ben opgegroeid: de karakterstudies uit de jaren 70”. Phillips doelt dan voornamelijk op films als Taxi Driver en Raging Bull van Martin Scorsese. Het soort films dat in die tijd – samen met de rest van New Hollywood – naar de mainstream doorschoot, maar tegenwoordig door studio’s als een ‘risico’ wordt bestempeld, en daarom nog nauwelijks bestaat. Phillips moest dus een commercieel getinte omweg bedenken om zelf zo’n gewaagde auteursfilm te kunnen maken: “Ik dacht: misschien moet ik eens proberen om dat soort film te situeren in een stripwereld. Een diepe duik in de bovenkamer van de Joker.”

In die bovenkamer is het aardedonker. Phillips portretteert de Joker, aka Arthur Fleck, als een gefaalde stand-up comedian met zware psychische problemen. Zijn zieke moeder, met wie hij een stoffig appartementje deelt in een gore buurt van Gotham City, heeft hem altijd geleerd dat hij een blij gezicht moet opzetten, maar daaronder schuilt een bodemloze put van verdriet en eenzaamheid. Arthur wordt geplaagd door hevige, compulsieve lachbuien die hem steevast in de problemen brengen. Phoenix slaagt erin om ze tegelijk huiveringwekkend en diep tragisch te laten klinken. Wanneer Arthur lacht, is het alsof hij een haarbal gaat uitbraken – of is het een enorme brok ingeslikt trauma? Hij voelt zich gefaald, ongeliefd, onzichtbaar. Pas wanneer hij voor het eerst met geweld terugslaat, voelt hij zich minder onbeduidend. De afdaling richting pure waanzin en chaos kan beginnen.

Joker-pyjama’s

Phillips moest een jaar lang knokken om deze radicaal afwijkende visie op de Joker aan DC en Warner Bros verkocht te krijgen. In The Los Angeles Times herinnert de regisseur zich de bezorgde e-mails die hij kreeg van de studiobonzen: “Je beseft toch dat wij Joker-pyjama’s verkopen in de supermarkt?” Maar de regisseur won uiteindelijk het pleit, en mocht zijn film in alle vrijheid maken. Het feit dat Phillips de studio al meer dan 2 miljard opleverde, voornamelijk met zijn The Hangover-franchise, creëerde wellicht wat goodwill.

“De studio heeft ons precies laten doen wat we wilden”, vertelde Phillips in Venetië. Getuige daarvan de R-rating, het nagenoeg ontbreken van grote actiescènes, en de vele allegorische verwijzingen naar de wereld anno 2019 – ook al speelt de film zich in 1981 af. Joker schetst een schrikwekkend beeld van een samenleving in chaos, waarin de ‘deplorables’ – in de film noemt een arrogante politicus hen “clowns” – in opstand komen tegen de 1%, en gefrustreerde blanke mannen het recht in eigen handen nemen. Zo weinig vlees als er aan de botten van Joaquin Phoenix hangt in deze film – de acteur viel 23 kilo af en oogt vel over been –, zoveel zit er aan het verhaal.

Heilige graal

De laaiende reacties op Joker, en de Oscarnominaties die sowieso zullen volgen, illustreren het weldadige effect dat creatieve vrijheid kan hebben in deze tijd van overmatige risicovermijding. Iedereen wint erbij dat de filmstudio de controle weer wat lost: het publiek, dat een verrassende en kwalitatieve film voorgeschoteld krijgt, maar ook de studio zelf. Door de persoonlijkere aanpak – die minder visual effects nodig heeft – moest Warner Bros “maar” 55 miljoen dollar op tafel leggen om Joker te maken. Een peulschil in vergelijking met de budgetten van de DCEU-films, die meestal schommelen tussen de 150 en de 300 miljoen dollar. Joker zal DC en Warner Bros dus wellicht niet alleen prestige opleveren, maar – dankzij de bekendheid van het hoofdpersonage – ook heel veel geld. Experts schatten dat de film alleen al in zijn openingsweekend 77 miljoen dollar zal opbrengen. Genoeg om een studiobons tot een potje manisch lachen te verleiden.

Is hiermee dan de nieuwe heilige graal van de superheldenfilms ontdekt? Het lijkt alleszins niet onwaarschijnlijk dat Joker een serieuze impact zal hebben op de toekomstplannen van DC en Warner Bros. Want als een standalone-film zo’n goede investering blijkt, dan kan je er gif op innemen dat er nog zullen volgen. Niet dat de rest van het DCEU daarom begraven zal worden, maar Joker lijkt wel een nieuwe (zij)weg te openen.

Joaquin Phoenix in ‘Joker’. Beeld Photo News

Ook in de concurrentiestrijd met Marvel kunnen kleinere, meer artistieke prestigefilms een ideaal instrument zijn voor DC om zich te onderscheiden van Marvel: DC’s grote concurrent scoorde met Black Panther weliswaar drie Oscars, maar voor de rest heeft de Academy weinig liefde voor Marvelfilms. Voor Joker zal het wellicht nominaties regenen.

Wanneer we Phillips vragen naar een mogelijke koerswijziging bij DC, draait hij om de hete brij heen: “Ik heb er geen idee van of Joker een effect zal hebben op de andere projecten van DC. Comic book-films doen het heel goed, er hoeft niets te veranderen.” Maar achter de schermen ijvert Phillips wel volop voor de oprichting van DC Black: een speciaal label binnen Warner Bros voor kleinschaligere projecten over personages uit de DC-canon, die net als Joker los staan van het DCEU. Als zijn film een succes wordt, dan zal het wellicht niet lang duren voor dat er komt.

‘Joker’ maakt op het Filmfestival van Venetië kans op de Gouden Leeuw, en loopt vanaf 2/10 in de Belgische zalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234