Zaterdag 19/10/2019

Kunst

Gedetineerden maken kunst: ‘Johnny Cash heeft ook in de cel gezeten, en hij is er rijk van geworden’

Zo’n vijfhonderd kunstenaars en gedetineerden vulden samen 25 schetsboeken. Een bijzondere kruisbestuiving die momenteel in het S.M.A.K. staat opgesteld. De mooiste tekeningen zijn bovendien verzameld in het boek Prison Drawings. ‘We mogen zelf niet naar buiten, maar zo verlaat er toch een stukje van onszelf de gevangenis.’

“Bedankt om even tijd te maken.” Als Peter*, gedetineerde in de Gentse Nieuwewandeling, het hoort, moet hij even glimlachen. “Als er iets is wat wij hier in overschot hebben, is het tijd”, zegt hij. Maar lang niet iedereen heeft zin om met wildvreemden te babbelen. Of om te tekenen.

De afgelopen drie jaar brachten leerlingen en docenten van het Secundair Kunstinstituut (SKI) elke maand een bezoek aan de gevangenis in Gent. Ze nodigden bewoners uit om te tekenen in een van de 25 lege schetsboeken. Na elke sessie gingen enkele boeken weer naar buiten, om aangevuld te worden door de leerlingen of participerende kunstenaars. Maar er bleven er ook een aantal binnen, voor wie meer te vertellen had.

“Het was een creatieve uitwisseling”, zegt Peter. “Hoewel we zelf niet naar buiten mogen, verliet er toch telkens een stukje van onszelf de gevangenis, in de vorm van een tekening. Wanneer de boeken stilaan vol raakten, zijn we gewoon in elkaars tekeningen beginnen werken. Zo kon ieder zijn steentje bijdragen aan elke grote tekening. Als een getekende dialoog.”

Uitlaatklep

Tijdens de sessies zelf moest er de nodige schroom overwonnen worden. “Vaak voelde ik eerst wat afstand”, zegt Peter. “Maar eens de leerlingen doorhadden dat wij ook maar mensen zijn, dat je gewoon met ons kan praten, liep dat wel los. Voor ons was het een manier om contact te hebben met de buitenwereld. En voor sommige, minder mondige gedetineerden was dit project een ware uitlaatklep.”

“Ik kende de gevangenis vooral van fictie op tv of films”, getuigt Nona Stevens (19). “Maar in het echt is het er niet zo erg als het wordt voorgesteld. Er heerst geen onveilig gevoel, ik heb vooral enthousiaste mensen gezien.” Esteban Sola (19) vult aan. “Hun grootste bekommernis leek het idee dat ze niet konden tekenen. Dan was het aan ons om hen op andere gedachten te brengen. Je hoeft niet te kunnen tekenen om een emotie op een blad te zetten.”

Het project is een samenwerking tussen S.M.A.K., Gevangenis Gent, De Rode Antraciet en het SKI, en wordt nu ontsloten in een uitgave van Hannibal en de tentoonstelling The Borderline Books in het S.M.A.K. De tekeningen staan door, over en naast elkaar, zodat het nooit duidelijk is welk werk van een kunstenaar, student dan wel gevangene is. Luc Dondeyne, schilder en docent aan het SKI, volgde alles op. 

“Het is geen l’art pour l’art, maar l’art pour l’autre”, zegt hij. “Verschillende werelden komen hier samen in gekke narratieven. En het is ook geen project bedoeld om troost te bieden. Dat kan, natuurlijk. Maar het is voor de deelnemers vooral een manier om een boodschap mee te delen. Die urgentie voel je telkens ze beginnen tekenen. Die existentiële laag maakt het erg boeiend. Soms zag ik de grootste macho’s zo geconcentreerd met hun tekening bezig. En als er moest opgeruimd worden, stonden ze als eerste klaar om de potloden te sorteren. Die ruige wereld viel even helemaal stil, dan zag je ook de zachte kant van deze mensen.”

Het idee om met lege boeken te werken, is niet toevallig. “Wat zij tekenen, vertrouwen ze toe aan het boek”, zegt Dondeyne. “Maar ze kunnen de bladzijde ook omslaan. Dat is iets helemaal anders dan autonome kunstwerken. Deze boeken werden een vrijhaven, er werd in de marge getekend, alles was mogelijk. Sommigen hebben het heel serieus genomen, voor anderen was het een grap. Maar ook dat heeft iets, iets dadaïstisch wat de boel relativeert. En door de boeken door te geven, heeft het iets nomadisch gekregen.”

Beduimeld

Van de 25 boeken hebben er 22 het project overleefd. “Drie zijn verloren geraakt”, weet Peter. “Regelmatig hebben we zoektochten georganiseerd, om ontbrekende exemplaren terug te vinden. Ik vind het vooral zonde dat er werk van anderen kwijt is.” Uit de 1.600 tekeningen, gemaakt door meer dan vijfhonderd deelnemers, werden uiteindelijk 160 spreads gekozen. Die zitten verzameld in het boek Prison Drawings, met op de kaft een werk vol vingerafdrukken. De essentie van het project in een beeld: de 25 beduimelde, doorgegeven boeken.

Voor Peter werd tekenen een herontdekking. “Tussen de muren ontdek je weer jezelf. Wat vind ik belangrijk, wat niet? En ik heb aan iets stoms als tekenen gemerkt dat ik dat heel fijn vind, dat het helend kan zijn. Na een sessie was ik altijd doodop, een gezonde vermoeidheid van creatief bezig te zijn. Of ik daar eens buiten mee verder wil? Wie weet. Ik heb geen grote ambities. Maar aan de andere kant: Johnny Cash had ook een gevangenisverleden, en hij is er rijk van geworden. (lacht) Om maar te zeggen: je kunt dit ook op een positieve manier achter je laten.”

Prison Drawings,  uitgegeven bij Uitgeverij Hannibal
‘The Borderline Books’, nog tot 14/7 in het paviljoen van S.M.A.K. 


* Deze naam werd gefingeerd om privacyredenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234