Zondag 02/10/2022

AchtergrondOekraïne

‘Framing the war’: hoe Oekraïne-cartoons blik op oorlog verraden

Cartoon van Oleksiy Kustovsky uit Oekraïne.  Beeld
Cartoon van Oleksiy Kustovsky uit Oekraïne.

Een Oekraïense cartoonist tekent de oorlog heel anders dan een Rus of Jordaniër. Hoe verder het land van Oekraïne verwijderd is, hoe meer die afstand ook uit de cartoons spreekt. Dat toont de expositie Framing the War in het Nederlandse Den Haag.

Rufus Kain

Gevechten en schilderijen moet je op een afstand zien, zo gaat het spreekwoord. Maar hoe schilder je een gevecht af als je het van dichtbij meemaakt? Met weinig relativering, weet Tjeerd Royaards. De Nederlandse cartoonist, die werkt voor Trouw en wiens werk al werd gepubliceerd in onder meer The New York Times, The Guardian en Le Monde, selecteerde spotprenten uit meer dan twintig landen over de oorlog in Oekraïne voor de tentoonstelling Framing the War in het Haagse museum Beeld en Geluid.

De tentoonstelling bevraagt hoe beelden in de media onze indruk van de oorlog beïnvloeden. In het museum hangen foto’s en 75 spotprenten die Royaards cureerde als hoofdredacteur van Cartoon Movement, een internationaal platform van meer dan 500 cartoonisten dat dagelijks een selectie cartoons toont. Bij het uitzoeken viel hem op: hoe groter de geografische afstand tot de oorlog, hoe meer afstand ook uit de cartoons spreekt.

“Oekraïense cartoons over de oorlog zijn nauwelijks humoristisch. Ze zijn rauw en confronterend, met bloed en schedels. In spotprenten uit andere Europese landen zie je al meer ironie en sarcasme. En de cartoons uit het Midden-Oosten gaan tegelijk over conflicten in die regio en dubbele standaarden van het Westen. Eén cartoon uit Jordanië toont een open slagboom naar de EU voor mensen met een lichte huidskleur en een gesloten slagboom voor donkere mensen.”

‘Kijk hoe sterk wij zijn’

Toch bevatten de vijf spotprenten uit Oekraïne in de tentoonstelling weinig bloed en geen schedels. Royaards: “Ik heb vooral de meer symbolische beelden uitgekozen, die vond ik voor de expositie interessanter. Zoals een cartoon van Oleksiy Kustovsky, waarop een Oekraïense vrouw langzaam een Russische tank van wol ontrafelt. ‘Ze dachten dat ze ons in een paar dagen konden overvallen’, lijkt de cartoon te zeggen, ‘maar kijk hoe sterk wij zijn.’”

Er zit ook één Russische cartoonist tussen, Sergey Elkin. Op zijn tekening rijdt een Russische tank, bedekt door een dood schaap, weg bij het Kremlin. “Een tank in schaapskleren. Deze cartoon is rond de invasie gemaakt en de boodschap is gericht aan Russische mensen: geloof niet wat Poetin zegt, dit is geen vredesmissie. ”

Cartoon van Sergey Elkin uit Rusland.  Beeld
Cartoon van Sergey Elkin uit Rusland.

“Elkin had ontzettend veel volgers in Rusland. Dat was misschien zijn bescherming, hij was de laatste cartoonist in Rusland die wegkwam met kritiek op Poetin en het Kremlin. Maar uiteindelijk moest hij toch vluchten. Hij tekent nog steeds, nu in Bulgarije, maar zijn bereik in Rusland is gedecimeerd.”

Simpel maar veelzeggend

Royaards noemt de Russische spotprent simpel maar veelzeggend, wat volgens hem een ideale combinatie is. “Een goede politieke cartoon brengt een complexe situatie terug naar één helder beeld met weinig verschillende elementen.”

Zo bestaat een van Royaards eigen cartoons in de expositie uit het simpele beeld van een soldatenhand, met een Russische vlag op de mouw bij de pols, die een blauw-gele noot probeert te kraken met een notenkraker. De hand en het gereedschap zijn aan het barsten − de noot blijft intact.

Cartoon van Tjeerd Royaards uit Nederland. Beeld
Cartoon van Tjeerd Royaards uit Nederland.

“Met zo'n simpel beeld kom ik alleen weg omdat iedereen de kleuren van Rusland en Oekraïne kent. Ik kan gelijk ter zake komen. Als ik dezelfde soort cartoon over Tigray in Ethiopië maak, moet ik eerst van alles uitleggen. Cartoonist is een raar beroep: hoe groter de ramp, hoe meer mensen de symbolen kennen. En hoe makkelijker ons werk.”

De expositie Framing the War is nog tot 4 september te zien in het museum Beeld en Geluid Den Haag, meer info op beeldengeluid.nl.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234