Vrijdag 24/09/2021

DubbelnterviewStephan Vanfleteren & Dirk Braeckman

‘Fotograaf zijn is een prachtig, maar heftig cadeau’: VUB eert twee fotografiereuzen met eredoctoraat

Stephan Vanfleteren: 'Wat ik mooi vind aan ons vak, is dat fotografie heel breed gaat, en toch mensen heel diep kan raken.' Beeld Joris Casaer
Stephan Vanfleteren: 'Wat ik mooi vind aan ons vak, is dat fotografie heel breed gaat, en toch mensen heel diep kan raken.'Beeld Joris Casaer

Op Theater Aan Zee worden ook twee fotografen geëerd. Stephan Vanfleteren (52) en Dirk Braeckman (63) ontvangen er een eredoctoraat van de VUB, voor ‘algemene maatschappelijke verdiensten’. Een bekroning uit onverwachte hoek, zeggen de twee, en net daarom heel speciaal. ‘Dit is een pluim op de hoed van alle fotografen.’

Op de Brabantdam in Gent bevond zich in de jaren 80 XYZ, een galerie voor fotografie, opgericht door Carl De Keyzer en Dirk Braeckman. Een van de jonge fotografen die er over de vloer kwamen, heette Stephan Vanfleteren. “Stephan heeft me onlangs verteld dat die galerie hem een beetje een duw heeft gegeven in de richting van de fotografie”, herinnert Braeckman zich, en Vanfleteren beaamt dat. “Ik was toen nog student, 16 of 17 jaar. Die galerie heeft voor mij wel waarde gehad, het is een van de redenen waarom ik fotograaf ben geworden.”

Heel vaak zien de twee fotografen elkaar niet, zegt Vanfleteren. “We kennen elkaar al lang, maar we kennen elkaar niet goed. Het is niet zo dat we elkaar elke maand zien. We ontmoeten elkaar enkel sporadisch, te weinig eigenlijk.” Ook nu spreken we Braeckman en Vanfleteren niet samen: de eerste spreekt ons toe vanuit zijn thuishaven Gent, de andere telefoneert vanuit Italië, waar hij aan het werk is. Maar dinsdag ontmoeten ze elkaar wel opnieuw. In Oostende, op Theater Aan Zee, ontvangen ze van de VUB een eredoctoraat voor ‘algemene maatschappelijke verdiensten’.

“Ik kreeg plots telefoon van Caroline Pauwels, de rector van de VUB, met de vraag ‘of ik een eredoctoraat wilde aanvaarden’”, vertelt Braeckman. “Dat overviel me, maar ik heb eigenlijk geen seconde getwijfeld, ook al wist ik niet goed wat zo’n eredoctoraat inhoudt.” Vanfleteren: “Dit komt uit onverwachte hoek. Uit academische hoek. De lijst met eerdere laureaten bij zo’n eredoctoraat is heel breed. Dat gaat van topwetenschappers over politieke figuren tot wereldverbeteraars, sportmensen en grote namen uit de culturele sector. We komen op een fantastische lijst terecht, met mensen als Anne Teresa De Keersmaeker en Nelson Mandela.”

Braeckman: “Ik heb dat ook maar achteraf gehoord, dat Nelson Mandela een eredoctoraat aan de VUB heeft gekregen. Ik heb moeten googelen wie al eerder geëerd was.”

Het is voor hen beiden een toevoeging aan een al behoorlijk uitgebreid palmares: zo heeft Vanfleteren meermaals een World Press Photo Award gewonnen, en werd Braeckman in 2005 bekroond met de Vlaamse Cultuurprijs voor Beeldende Kunsten. “Het is natuurlijk heel leuk om een fotografieprijs te krijgen, maar dit is toch anders. Dit is misschien wel de belangrijkste erkenning die ik tot nu toe heb gekregen”, stelt Vanfleteren. “Dat heeft vooral te maken met het feit dat dit een erkenning is die verder reikt dan mijn eigen vakgebied.” Braeckman: “Wij zijn niet zo vertrouwd met die academische wereld. Ik ben al meerdere keren gehonoreerd binnen de kunst of fotografie, maar dit geeft toch een ander gevoel.”

Raakvlakken

De bekroning is dan wel dezelfde, maar het pad dat de twee ernaar hebben afgelegd, is behoorlijk verschillend. Vanfleteren maakte aanvankelijk naam als reportage- en portretfotograaf voor De Morgen, waarbij zijn werk meteen opviel. “Zijn eerste werk, zijn eerste portretten, zijn me altijd bijgebleven” herinnert Braeckman zich. “Dat gaf een nieuwe kwaliteit aan de krant, zoals dat gebeurde met foto’s van Michiel Hendryckx. Zulke foto’s waren evenwaardig aan de tekst: ze waren meer dan gewoon een illustratie erbij.”

Ook Braeckman heeft even voor De Morgen gewerkt, ter vervanging van een zwangere collega, “maar ik besefte snel dat ik daar niet geschikt voor was”, zegt hij zelf. “Ik heb het als fotograaf altijd moeilijk gehad om in opdracht te werken. Ik heb het gedaan, om mijn studies te betalen bijvoorbeeld, maar dat was toch een beetje tegen mijn goesting. Ik ben niet graag afhankelijk van een opdrachtgever of van andere mensen met wie ik moet samenwerken. Ik ben graag solitair bezig. En als fotograaf kun je heel solitair werken. Voor mij is dat zeker een voordeel. Die vrijheid vind ik heel belangrijk. En als je een opdracht uitvoert, heb je dat toch minder. Je moet rekening houden met iemand anders.”

Braeckman werd bekend om zijn abstracte, bijna schilderachtige, donkere stillevens. “Zijn werk is heel museaal, het is echt beeldende kunst, eigenlijk”, ziet Vanfleteren. Braeckmans ambitie was aanvankelijk om schilder te worden, en die ambitie heeft ook zijn donkere foto’s gekleurd. “Ik word permanent uitgedaagd om het medium fotografie in vraag te stellen, ermee te experimenteren, om dat naar mijn hand te zetten. Dat is de link met schilderkunst: de manier waarop ik mijn beelden manipuleer, maar ook het formaat van foto’s, en de manier waarop ik ze presenteer (Braeckman plaatst geen glas voor zijn foto’s, EWC).”

Waar het werk van de Gentenaar eerder abstract en voor interpretatie vatbaar is, staat Vanfleteren bekend om zijn indringende portretten, maar ook om zijn verstilde landschappen, zijn reportagefoto’s en zijn gestileerde reeks van dode dieren. Vanfleterens werk lijkt altijd een onderwerp te hebben, terwijl Braeckman het onderwerp graag wegneemt of minstens in het midden laat. Toch hebben ze ook raakvlakken.

Dirk Braeckman: 'Ik ben al meerdere keren gehonoreerd binnen de kunst of fotografie, maar dit geeft toch een ander gevoel.' Beeld Damon De Backer
Dirk Braeckman: 'Ik ben al meerdere keren gehonoreerd binnen de kunst of fotografie, maar dit geeft toch een ander gevoel.'Beeld Damon De Backer

Vanfleteren: “Ons werk is helemaal anders, maar de intensiteit ervan delen we wel, denk ik. Ik herken de gedrevenheid en de finesse, die extreme, bijna obsessieve manier van werken, het tot het uiterste gaan om een zo goed mogelijke foto te maken. En wat ik ook herken bij Dirk is zijn overgave, zijn overtuiging, zijn werkkracht, zijn zoeken en zijn twijfelen. Wij zijn fotografen die altijd twijfelaars blijven, stamelend door het leven zoeken we naar iets waar we plots zich op krijgen. Als je naar zijn werk kijkt, voel je hem zoeken, wroeten, twijfelen. Dat vind ik mooi om te zien, het lucht op om dat bij andere mensen te herkennen. Ik denk dat vooral die eigenschap ons verbindt: dat blijven zoeken.”

Braeckman: “Dat is waar. Maar het kan ook ongezond zijn. Het twijfelen mag ook niet te lang duren. Er zijn veel periodes waarin ik niet fotografeer, waarin ik lees, waarin ik andere dingen bekijk, andere dingen ervaar. Soms heb ik een deadline nodig om iets concreet te doen.

“Wat mij aantrekt in Stephans werk, is de soberheid ervan. Hij laat veel dingen weg. In veel van zijn portretten zie je alleen het gezicht: geen kledij, geen omgeving, geen interieur. Het gaat hem enkel om de relatie tussen de fotograaf en de geportretteerde, om de blik, om de huid, om de karakterkop. Ik laat ook veel weg. Soms laat ik zelfs de essentie weg, en blijft alleen het decor over.”

Engagement

Net omdat hun werk op verschillende vlakken zo ver uit elkaar ligt, zien Braeckman en Vanfleteren hun eredoctoraat ook als een bekroning voor het medium waaraan ze hun leven hebben gewijd: de fotografie. “Hoe ze tot de keuze voor ons gekomen zijn, weet ik niet”, vertelt Braeckman. “Er zijn nog nog veel fotografen die dit zouden verdienen. Ik denk dat ook een keuze is voor het medium fotografie. Op deze manier wordt een pluim gestoken op de hoed van alle fotografen. Maar dat is natuurlijk gemakkelijk gezegd als je het eredoctoraat zelf krijgt.” (lacht)

Vanfleteren: “Wat ik mooi vind aan ons vak, is dat fotografie heel breed gaat, en toch mensen heel diep kan raken. Mijn werk heeft niet alleen impact bij een niche van fotoliefhebbers, maar ook bij mensen die buiten de fotografie of buiten de kunstwereld staan. Het kan heel niche zijn, maar fotografie is ook heel toegankelijk.”

Dirk Braeckman, 'X.C.-C.X.-20' (2021). Beeld Dirk Braeckman, Courtesy Zeno X Gallery, Antwerp, Thomas Fischer Gallery, Berlin and Grimm Gallery, NYC
Dirk Braeckman, 'X.C.-C.X.-20' (2021).Beeld Dirk Braeckman, Courtesy Zeno X Gallery, Antwerp, Thomas Fischer Gallery, Berlin and Grimm Gallery, NYC

Schuilen daarin de ‘algemene maatschappelijke verdiensten’? Braeckman: “Ik denk dat het ook een meer algemene betekenis heeft: dat, als je iets maakt dat door een vrij groot publiek herkend en gewaardeerd wordt, dat ook maatschappelijk iets betekent. Zo interpreteer ik het toch. Blijkbaar moet ik toch iets betekenen voor de maatschappij, en misschien ook voor jonge kunstenaars en fotografen op wie ik toch een zekere invloed heb.”

Vanfleteren: “Maatschappelijke relevantie is voor mij geen synoniem van geëngageerde fotografie. Ik heb in mijn jongere jaren dingen gedaan die ik nu niet meer doe: puur journalistiek werk, soms zelfs in conflictgebieden, of reportages van fabriekssluitingen in België. Maar een foto van een dode knobbelzwaan of een een golf in de Noordzee kan ook heel veel betekenen voor veel mensen. Het kan rustgevend, troostend, zelfs helend zijn om naar te kijken.”

Braeckman: “Ik ben al lang bezig met sociale thema’s, omdat ik de behoefte heb om daarmee bezig te zijn, maar dat doe ik meer aan de zijlijn. Ik maak geen documentaire of journalistieke foto’s. Ik kom eerder vanuit de schilderkunst, en mijn fotografie is daarmee gelinkt. Ik heb mijn engagement nooit letterlijk in mijn werk gestoken, omdat je dan snel vervalt in een pamflettair iets. Daar houd ik niet echt van. En ik heb niet de kwaliteit om geëngageerd werk te maken zonder dat het vervalt in een pamflet. Daarom probeer ik die twee dingen gescheiden te houden.”

Vanfleteren: “Ik kan daar alleen maar dankbaar voor zijn, voor de kans om met mijn werk andere mensen te beroeren. Dat voorrecht wil ik optimaal benutten, zodat ik geen slecht geweten heb. Het is een prachtig, maar heftig cadeau om fotograaf te zijn. Ik denk vaak dat ik harder werk dan gezond is voor mij, en ik leg de lat voor mezelf heel hoog. In mijn jonge leven, toen ik nog een zeer oppervlakkige jongeman was, ben ik plotseling op iets gevallen waarvoor ik een groot talent bleek te hebben. Gaandeweg heb ik ontdekt dat dat niet alleen betekenis voor mezelf had, maar dat het ook betekenis kan hebben voor andere mensen. Ik besef heel goed dat dat behoorlijk uitzonderlijk is. Het heeft geleid tot dankbaarheid, maar ook tot een soort verantwoordelijkheid, om te blijven werken en interessante foto’s te blijven maken.”

Lat hoog leggen

Zou een van die interessante foto’s een portret van Dirk Braeckman kunnen zijn? Jaren geleden fotografeerde Vanfleteren zijn collega al eens. “Ik zou het eigenlijk graag eens opnieuw doen, op een andere manier, met de kennis die ik nu heb. Op de één of andere manier ben ik dat rare, awkward gevoel om een vakgenoot te fotograferen nu wel een beetje kwijt. Ik heb geleerd dat, als ik iemand fotografeer en het niet meteen lukt, ik gewoon mijn twijfel kan tonen. Ik hoef niet te doen alsof. En ik ben altijd zenuwachtig als ik iemand fotografeer, omdat ik de lat voor mezelf heel hoog leg. Als ik een fantastische schrijver fotografeer, wil ik ook een fantastisch portret maken. Hetzelfde geldt bij Dirk.” Braeckman: “Ik zou het moeilijk vinden om iemand te portretteren die veel van fotografie kent. Ik heb op dat moment eigenlijk niet gevoeld dat Stephan zenuwachtig was. Het was een beetje zoeken naar het juiste licht en de juiste locatie, maar ik heb daar een goed gevoel aan overgehouden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234