Dinsdag 10/12/2019

Kunstfotografie

Fotograaf Roger Ballen exposeert in Brusselse Centrale

Still uit videoclip ‘I Fink U Freeky’ van Die Antwoord, geregisseerd door Roger Ballen. Beeld Roger Ballen

U noemt het misschien een freakshow, hij The Theatre of the Ballenesque. De Amerikaanse fotograaf Roger Ballen (69) sleurt je tijdens zijn nieuwe expo in de Brusselse Centrale for Contemporary Art mee langs de diepste krochten van de menselijke psyche en legt zo een onmetelijke maatschappelijke chaos bloot. Niet voor tere zieltjes dus.

Foto’s van mensen met maskers op en dode dieren in hun mond staren je van alle kanten aan, een chaotisch orkest van (onthoofde) paspoppen vult de ruimte. Wat verder staat een afgeleefd bad tot de rand vol met een bruin bubbelend goedje alsof er elk moment iemand kan uitkruipen, er wordt een filmpje gedraaid dat je op hypnotiserende wijze met de woorden ‘You came from nothing and you will be nothing’ haast een existentiële crisis aanpraat en ergens knalt ‘I Fink U Freeky’ van de Zuid-Afrikaanse groep Die Antwoord uit de boxen.

‘Memento mori’ (2012). Beeld Roger Ballen

Nee, we zijn niet op de set van een of andere horrorfilm beland. Maar freaky kun je de grootschalige expo The Theatre of the Ballenesque van Roger Ballen wel noemen. Enkel nog een bende loslopende ratten of rondfladderende vogels hadden het plaatje compleet gemaakt om in levenden lijve te ervaren hoe de 69-jarige Amerikaanse fotograaf en kunstenaar de wereld ziet. Maar zo ver ging hij, gelukkig, net niet. Op mijn route door de tentoonstelling besluipt me al vaak genoeg een gevoel van onbehagen. Volgens Ballen een reactie van mijn onderdrukte onderbewustzijn. “Eigenlijk zijn mijn foto’s heel humoristisch en verlichtend, maar ze worden vaak bestempeld als duister en creepy, omdat ze iets in ons brein triggeren waarmee we liever niet geconfronteerd worden. Het is aan de bezoeker om uit te zoeken wat dat voor hem of haar juist is.”

Het is ook dat psychoanalytische kantje dat Ballen ziet opborrelen in het werk van de Belgische kunstenaar Ronny Delrue, met wie hij voor deze expo een artistieke dialoog aanging.

Absurd

Ballen oogstte pas echt succes nadat de videoclip van ‘I Fink U Freeky’, die hij in 2012 voor Die Antwoord regisseerde, met miljoenen views viraal ging. Maar door kenners wordt hij wel al enkele decennia gezien als een van de belangrijkste fotografen van zijn generatie.

Zo absurd het universum is dat hij in zijn huidig werk tot leven brengt, zo onschuldig waren de allereerste foto’s die hij ooit als negentienjarige maakte. Een reeks zwart-witkiekjes van festivalgangers op Woodstock, gemaakt met een Nikon FTN die hij van zijn moeder als afstudeercadeau had gekregen. Dat die beelden al een behoorlijke kwaliteit haalden – zonder enige technische fotografieopleiding – hoeft niet te verbazen, vertelt hij.

“Mijn moeder werkte voor het prestigieuze fotoagentschap Magnum. De beste fotografen van die tijd kwamen bij ons over de vloer, de muren hingen vol met moeders werk en overal in huis slingerden fotoboeken rond van haar collega’s. Door gewoonweg te observeren begreep ik al van jongs af aan wat goede fotografie inhield.”

Roger Ballen. Beeld RV Marguerite Rossouw

En toch trad hij niet onmiddellijk in haar voetsporen. Pas na het overlijden van zijn moeder besloot Ballen voor enkele maanden de wereld rond te trekken met zijn fototoestel. Die maanden werden uiteindelijk vijf jaar, met een belangrijke tussenstop in Johannesburg, waar hij ondertussen al veertig jaar woont. “Het sprak me absoluut niet aan om een commercieel fotograaf te worden. Fotografie heeft me altijd al geïnteresseerd als kunstvorm, maar daar was vijftig jaar geleden geen markt voor. En nog steeds is het een niche. Ik raad jonge fotografen altijd aan om ook een parallelle carrière na te streven. Je hebt meer kans om rijk te worden door pakweg een haringrestaurant te openen dan als kunstfotograaf.”

En dat is ook wat Ballen zelf deed. Niet het haringrestaurant, wel een tweede professionele uitlaatklep ambiëren. Hij studeerde psychologie en geologie en werkte lange tijd als geoloog in Zuid-Afrika. “Het is door die job dat ik de afgelegen dorpjes op het platteland ontdekte en er mateloos door geïntrigeerd raakte. In mijn foto’s uit de jaren 80 lag de focus vooral op de verdwijnende façades van deze plekken. Het is pas enkele jaren later dat ik ergens durfde aan te kloppen en de mensen achter die gevels leerde kennen. Op het eerste gezicht gekke figuren die in armoede leven, tussen loslopende dieren en in krotten waar ze de muren volkribbelen met kinderlijke tekeningen. Maar zij aanvaarden het leven wel voor wat het is: banaal en zinloos. En hoe graag we het ook willen, aan die waarheid valt niet te ontsnappen.”

Outsiders

Mensen op het randje van de samenleving blijven tot op vandaag de hoofdrol spelen in de distinctieve esthetiek die Ballen gaandeweg ontwikkelde en uiteindelijk omdoopte tot Ballenesque. Wilde hij aanvankelijk deze outsiders louter documenteren, dan ging hij later meer en meer met hen samenwerken. De instellingen, kraakpanden en claustrofobische kamertjes waar hij hen ontmoette, bouwde hij om tot decors. Soms was een hoopje schrale ijzerdraad dat hij er vond genoeg als attribuut, andere keren voegde hij nieuwe elementen als zelfgemaakte maskers en dieren toe. 

‘Head between Feet’ (2009. Beeld Roger Ballen

“Ik creëer een heus toneel waarin ik schommel op de grens tussen illusie en desillusie, dood en levend, droom – of nu ja, voor sommige nachtmerrie – en werkelijkheid. Bepaalde scènes daaruit probeer ik vast te leggen op beeld. Waar ik na vijftig jaar mijn ideeën vandaan blijf halen? De kleinste dingen. Heb je ooit al eens de hand van een rat van dichtbij bekeken? Wel, dat blijft inspirerend.”

The Theatre of the Ballenesque door Roger Ballen en Correspondances van Ronny Delrue, nog tot 14 maart in de Centrale for Contemporary Art in Brussel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234