Zondag 23/02/2020
Jacqueline Nonkels nam deze foto van Magritte terwijl hij 'La clairvoyance' schilderde (1936).

René MagritteExpo

Foto-expo van Magritte in Charleroi: Instagram en Facebook avant la lettre

Jacqueline Nonkels nam deze foto van Magritte terwijl hij 'La clairvoyance' schilderde (1936).Beeld © 2019 - 2020 Charly Herscovici c/o SABAM

Magritte was niet alleen een begenadigd schilder, hij kon ook aardig met het foto­toestel overweg. In Charleroi loopt nu een expo met beelden van of gemaakt door hem. De 131 foto’s tekenen samen een decor bij zijn leven en werk. Dat zou maar matig interessant zijn, ware het niet dat de schilder ook als fotograaf een uniek universum creëerde. 

De interesses van de jonge René Magritte (1898-1967) waren donker. Ze hielden het midden tussen provocerende religieuze rituelen en aandacht voor uitwerpselen. Zijn twee jongere broers waren van hetzelfde kaliber. Ouders hielden hun kinderen binnen als de broers Magritte in de buurt waren. Vader Magritte was zelden thuis. Als handelsvertegenwoordiger verkocht hij sausen en soms ook pornografie. Moeder pleegde zelfmoord door zich in de Samber te gooien. 

Het gezin moest een paar keer ijlings verhuizen. Ze woonden in Lessines, Gilly, Châtelet, Charleroi, Parijs, Brussel en Schaarbeek. René behaalde een keer 27 procent op school en aan de academie van Brussel was hij een vrije leerling. Vrij in de meest losbandige betekenis van het woord. Hij was verzot op cinema, affiches en alles wat beeld was. Uit die periode zijn er weinig foto’s in de expo, behalve dan de traditionele studiofoto’s van het gezin. Netjes gepresenteerd, meesterlijk geretoucheerd. Kleinburgerlijk ‘mooi’.

Foto’s hadden in die tijd de reputatie om de werkelijkheid weer te geven. Maar René Magritte had een aparte relatie met ‘de werkelijkheid’. Denk aan zijn beroemde schilderij met de afbeelding van een pijp en daaronder: ‘Ceci n’est pas une pipe’. Hij creëerde steeds een andere werkelijkheid, met woord, beeld en context. In zijn schilderijen, maar ook in zijn foto’s. Die werden schijnbaar spelenderwijze gemaakt, aan de keukentafel, op het koertje achter het huis, aan de Belgische kust of met een van zijn schilderijen in de achtergrond. Magritte had geen atelier, hij werkte in zijn woonkamer. Zijn artistieke werk was letterlijk niet gescheiden van zijn dagelijks leven. En daar hoorde dan meestal een bolhoed bij, en een pijp en het kostuum van een dikke bourgeois.

'La marchande d'oubli' (1936)Beeld © 2019 - 2020 Charly Herscovici c/o SABAM

De foto’s waren geen eindproduct, ook zijn schilderijen niet, alles bij hem maakte deel uit van die donkere, filosofische manier van leven en denken. Magritte wilde ook dichter zijn, taal was voor hem belangrijk. Hij gaf zijn foto’s mysterieuze titels: De helderziende, Het eeuwig vanzelfsprekende, De dood van de geesten. 

Op zijn 28ste maakte hij zijn – volgens hemzelf – eerste geslaagde surrealistische schilderij. Vanaf dan raakte hij bevriend met dichters, dadaïsten, kubisten en surrealisten. Echt lijken op die vrienden deed hij niet, Magrittes stijl is uniek, navolgers kreeg hij niet. Die vriendschap en waardering hadden wel een invloed op hem, het maakte hem minzaam. En ijdel natuurlijk. Ook de foto’s tonen die kring. De kunstenaars fotografeerden mekaar. Het werd een speelse manier van communiceren, ver van de gevestigde kunst. De communicatie is er niet alleen met woorden. Foto’s en filmpjes tonen steeds meer een zotte wereld, bevrijdend ver van de dagelijkse werkelijkheid. Ze zouden niet misstaan als post op Facebook of Instagram. In deze tijd zijn de foto’s van Magritte dichterbij dan ooit.

Uiterst korte theaterstukken

Naast de vrienden had je natuurlijk ook de vrouw. Georgette was zijn jeugdliefje op zijn 14de. Na veel avonturen zag hij haar terug op zijn 22ste. Ze werd zijn officiële eega voor de rest van zijn leven en, misschien nog meer, zijn model. Op de foto L’ombre et son ombre, gemaakt in Brussel in 1932, zien we vooraan Georgette en half achter haar René. De foto is amateuristisch, met de hoofden zowat in het midden, veel gordijn daarboven en een schamele en nogal theatrale verlichting op neushoogte. Het is licht is zwak, dat zien we aan de grote pupillen van de twee. De donkerte vraagt om een belichtingstijd van naar schatting een halve of een hele seconde. Georgette bewoog een beetje. 

'L'ombre et son ombre' (1932). Georgette en René Magritte.Beeld © 2019 - 2020 Charly Herscovici c/o SABAM

De foto beantwoordt allicht niet aan het vooropgestelde idee. Hij toont niet de donkerte die er was tijdens de opname. Het beeld is bloter dan bedoeld. En dan is er die hand van René op de arm van Georgette. We kunnen niet anders dan ernaar kijken. Die ontroerende geste toont de kunstenaar op zijn zachts. Deze foto’s zijn de neerslag van uiterst korte theaterstukken, letterlijk klein van formaat en vol nevenverschijnselen. Ze dateren uit een tijd dat de beelden minder flashy waren en met meer aandacht werden bekeken.

Op de tentoonstelling zien we ook een reeks foto’s van René Magritte met gesloten ogen. Vier ervan zijn gemaakt in een pasfotoautomaat. Ook deze foto’s zijn een vorm van theater, deze keer een korte monoloog met grote tristesse.

Directeur Xavier Canonne van het fotografiemuseum in Charleroi is ook de curator van deze tentoonstelling. Sinds het verschijnen van zijn boek Le surréalisme en Belgique: 1924-2000 geldt hij als een autoriteit over dit onderwerp. Surrealisme is meer dan een richting in de schilderkunst. Het heeft iets met ons land en hangt als een sfeertje boven het fotomuseum. De tentoonstelling was al te zien in Melbourne, Hongkong, Taiwan en Seoul en nu eindelijk op de plaats waar alles begon: België.

Renée Magritte. Les images révélées. Nog tot 10 mei in het Musée de la Photographie in Charleroiwww.museephoto.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234