Maandag 20/05/2019

Fake news

Fake news ontkrachten door factchecks? ‘Dat is als zeggen: druk niet op de rode knop

Anja Bechmann, professor Media Studies en directeur van Datalab aan de universiteit van Aarhuus in Denemarken. Beeld Karel Duerinckx

Hoe reageer je als democratie op desinformatie via sociale media? Overheden over heel de wereld bijten zich er de tanden op stuk. De Deense professor mediastudies Anja Bechmann probeert data om te zetten in inzichten en formuleert dit najaar richtlijnen voor Vlaanderen. ‘Factchecks gaan het probleem van desinformatie niet oplossen.’

Waar de vuurzee die de Notre-Dame in lichterlaaie zette, ondertussen al even bedwongen is, verspreiden complottheorieën en nepberichten zich nog steeds als een lopend vuurtje over sociale media. VRT-journalist Tim Verheyden maakte een overzicht van geruchten en hoaxes. Het opvallendste bericht is een tweet die veronderstelt dat er menselijk opzet in het spel is. In de foto wordt iets dat lijkt op een menselijke gedaante omcirkeld. Het Franse persbureau AFP komt redelijk snel met een tegenbericht: het gaat niet om een mens, maar om een torentje.

Een goed getrainde brandweer kan vuur bestrijden om de schade te beperken, maar factcheckers komen meestal te laat. Het kwaad is dan niet alleen geschied, het heeft zich in ijltempo vermenigvuldigd. Dat kunnen we factcheckers niet kwalijk nemen, wel onze menselijke natuur. Het Massachusetts Institute of Technology (MIT) publiceerde vorig jaar nog een grote analyse waarin het traject van 100.000 verhalen in kaart gebracht werd. Wat bleek: valse verhalen verspreiden zich verder, sneller, dieper en breder dan de waarheid in gelijk welke categorie van nieuws. We delen nu eenmaal liever fake news dan de waarheid. Hoe dat komt, daar konden de wetenschappers nog geen antwoord op geven.

Bougies vervangen

Ook Anja Bechmann, professor Media Studies en directeur van Datalab aan de universiteit van Aarhus in Denemarken, moet het antwoord op die vraag schuldig blijven. Ze verdiept zich al zeven jaar in Facebook-data en de algoritmes achter het sociale medium en wil een beter zicht krijgen op hoe sociale media onze democratie beïnvloeden. Samen haar Britse collega-professor Ben o’Loughlin van de universiteit van Londen werkt ze op uitnodiging van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten een rapport uit over democratie en desinformatie. Ze zullen in het najaar ook richtlijnen presenteren in het Vlaams Parlement.

Volgens haar wordt het debat over desinformatie nog veel te veel gevoerd alsof we over wagens in een garage praten. “De curatie door algoritmes is geen technische discussie, het is een maatschappelijke discussie”, zegt Bechmann. Lees: je kan niet aan de garagist van Facebook vragen om de bougies te vervangen als er te veel nepnieuws op het platform gedeeld wordt. “De platformen zouden niet liever hebben. Zij willen neutraal zijn, maar dat zijn ze natuurlijk niet. Ze zijn verantwoordelijk voor wat mensen op hun tijdlijn te zien krijgen. Het debat over de algoritmes die bepalen wat mensen in hun tijdlijn zien, is er een van waarden en normen.”

Ze kiest er in haar onderzoek bijvoorbeeld bewust voor om in de eerste plaats te kijken naar wat ons bindt. “Uit een onderzoek van data uit 2014 bij 1.000 Deense Facebook-gebruikers zien we in de eerste plaats dat het een plek is waar we heen gaan voor entertainment of om relaties te onderhouden. Nieuws en politiek zijn veel minder een drijfveer.” Ook uit datapatronen blijkt dat Facebookers helemaal niet op zoek zijn naar nieuws en informatie, ze zitten in een gemoedstoestand van spelletjes en afleiding. “Mensen gebruiken Facebook om mooie indruk van zichzelf achter te laten of met elkaar in discussie te treden. Feiten spelen dan niet zo’n grote rol.”

Rode knop

Bechmann stelt zich dan ook vragen bij de oplossingen die dezer dagen zowel door technologiebedrijven, media als door overheden naar voor geschoven worden. Zo pakt Facebook graag uit dat het samenwerkt met factcheckers om valse berichten te merken met een vlaggetje en de verspreiding ervan te beperken. YouTube bezweert complottheorieën en fake news op zijn platform met een link naar een Wikipedia-pagina waar het nepnieuws weerlegd wordt. En journalisten checken zich te pletter. “Tonen dat iets fake is, is hetzelfde als zeggen dat je niet op de rode knop mag drukken. De verleiding om te klikken wordt dan des te groter... en boem. Je hebt het nog erger gemaakt.”

Ze wil gerust begrijpen dat Europese landen zoals Frankrijk maatregelen nemen om nepnieuws te bestrijden. “Maar dat heeft veeleer een symbolische waarde. Het toont aan dat je juiste informatie belangrijk vindt en dat je bereid bent daar naar te streven. Maar het zal het probleem niet oplossen.” Daarnaast pleiten steeds meer mensen om algoritmes te ontwikkelen die verplicht worden om mensen berichten te tonen die niet stroken met hun mening. “Maar ook dat heeft weinig zin. De zelfselectie is nog sterker dan die van algoritmes. We klikken toch niet op zulke berichten.”

Maar wat werkt dan wel? “Het is niet gemakkelijk, maar ik denk dat we dringend het debat moeten voeren welke democratie we willen in deze gedigitaliseerde wereld.” Willen we een plek creëren waar we elkaar kunnen ontmoeten en van mening willen verschillen, dan zal dat volgens Bechmann moeilijk lukken met Facebook. “Facebook is geen vrije wereld, het is een door algoritmes gecureerde wereld die advertentiegeld moet genereren. Zo’n machine is helemaal niet geïnteresseerd in Europese waarden of gedegen journalistiek.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.