Dinsdag 07/04/2020

Herman de Coninckprijs

Eva Gerlach is winnares van de Herman de Coninckprijs: ‘Poëzie schrijven blijft gestuntel. En maar goed ook’

Eva Gerlach.Beeld RV/Petra van Vliet

Met Eva Gerlach (72) gaat de Herman de Coninckprijs zonder meer naar een gekoesterde grande dame uit de Nederlandse poëzie. De emotie is extra intens voor de laureate, omdat ze De Coninck persoonlijk kende. ‘Het is alsof Herman voor even is verrezen.’

Live prijsuitreikingen zijn relieken van een coronaloos tijdperk. En poëziesoirées lijken een fata morgana uit een nabij verleden. Toch laat het literaire prijzencircuit zich (nog) niet afremmen. Organisator Behoud de Begeerte hechtte eraan de bekendmaking te handhaven van de Herman De Coninckprijs, die jaarlijks de beste Nederlandstalige poëziebundel bekroont.

Zaterdag, op Wereldpoëziedag werd Eva Gerlach daarom uitgeroepen tot laureate voor haar ‘strak gecomponeerde’ bundel Oog. “Bij wijze van diepe bewondering voor haar dichterschap”, volgens de vijfkoppige, uitsluitend vrouwelijke jury. “Oog is een diepgaande poëtische reflectie.” De bundel imponeert onder meer “door de beheersing van het ambacht van de dichter”: “In taal creëert én beteugelt Gerlach een stormachtige kracht en neemt zij ons mee naar een woordeloze plek van stilte”, klinkt het.

Gerlach, die in 1979 debuteerde met Verder geen leed, geldt als een van de voornaamste dichters uit ons taalgebied, vaak bekroond, onder meer met de Jan Campertprijs (1995) en de P.C. Hooftprijs (2000). Dat Gerlach uitstekend past op de erelijst, blijkt uit de bewondering die De Coninck haar zélf toedroeg. “Dit is poëzie waar ik van hou: poëzie die op een heldere manier raadselachtig is”, zo schreef hij ooit in zijn essays. “Wat me ontroert is dat ze niet op ontroering uit is. Ze ontroert omdat ze antisentimenteel is.”

Gerlach ontvangt 7.500 euro en haalde het van vijf andere vrouwelijke dichters: Marieke Lucas Rijneveld (Fantoommerrie), Ellen Deckwitz (Hogere natuurkunde), Marwin Vos (Het leven van sterren), Dominique De Groen (Sticky drama) en Asha Karami (Godface). Gerlach heeft een broertje dood aan ‘gesproken interviews’, maar over en weer mailen wil ze wel. Ze stelt het goed, zegt ze, “ik heb geen verschijnselen”.

En ze is blij, jazeker. “Het is een kostbare prijs – alsof Herman met stem, hoofd, handschrift en al, voor even is verrezen; ik besef uitstekend dat niet hij maar zijn zes afgevaardigden deze keus maakten, maar het verhoogt zonder meer de emotie.” Gerlach, pseudoniem van Margaret Dijkstra, publiceerde regelmatig in het Nieuw Wereldtijdschrift van De Coninck en kende hem van nabij: “Hij was een vriend van het hoogste niveau, een dichter die me vooral in zijn latere poëzie sterk raakte, een kritisch en veeleisend en juist daardoor inspirerend lezer, een Mensch zoals je ze zelden tegenkomt.”

'Oog' van Eva Gerlach, verschenen bij De Arbeiderspers, is een onderdeel van het drieluik Labyrint, waarvan 'Kluwen' (2011) en 'Ontsnappingen' (2016) de eerdere delen zijn.Beeld RV

Gerlach wikt haar woorden op een goudschaaltje als ze haar poëzie toelicht. Oog, verschenen bij De Arbeiderspers, is een onderdeel van het drieluik Labyrint, waarvan Kluwen (2011) en Ontsnappingen (2016) de eerdere delen zijn. “Misschien kun je zeggen dat Oog draait om samenhang. Wat gooit je uit elkaar, waardoor word je bewaard, wat bewaar je? Je bestaat en houdt je zo’n beetje staande met de meegegeven krukken, je beweegt en wordt bewogen.”

De bundel is opgebouwd volgens de structuur van de Fibonacci-spiraal: “Ik ‘denk’ overwegend in plaatjes”, benadrukt Gerlach. “In een soort visioen zag ik die spiraal voor me als beeld van de bundel. Je vindt de spiraal van Fibonacci overal in de natuur. Het is in mijn ogen een oersymbool voor onontkoombare samenhang: van het kleinste slakkenhuisje via de zaden in dennenappels of zonnebloemen naar de draaiing van een orkaan en het ‘ontwerp’ van het heelal. De structuur van de reeks – iedere term in de rij is de som van de twee termen ervoor – volgt in grote trekken de verhouding van de gulden snede, die ik eerder gebruikte in Dochter, uit 1984.” Voor Gerlach vallen vorm en inhoud samen in poëzie: “Dat is één van de dingen die mij er van vroegs af aan hebben verslaafd.”

Een van de aanzetten tot Oog was het dementeren van Gerlachs moeder. Is poëzie de uitgelezen manier om samenhang te zoeken in het verbrokkelde, in wat uit elkaar rafelt? “Het verdwijnen zet in, vindt plaats, daarna gaat alles over in het zwart. Voor mij is het wonderlijke dat je blijft vasthouden, leegte desnoods, in een soort fysieke overtuiging dat dat zin heeft – dat je, om met Hans Faverey te spreken, iets kunt ‘fixeren waarin leegte zich meedeelt, zich uitspreekt in het bestaande.’

Of het ambacht groeide met de jaren? “Nee,” laat ze weten, “het blijft gestuntel. En maar goed ook.” En of het bizarre isolement waarin ook schrijvers nu terechtkomen een voedingsbodem voor creativiteit zal blijken, vraag ik? Wat veroorzaakt de coronavirussituatie in haar schrijfpraktijk? “Angst – eigen angst zo goed als andermans – is een vruchtbare bodem, ook voor het denken in beelden. Meer kan ik er niet over zeggen; de realiteit begint de angst nogal snel in te halen.”

Zou ze zonder poëzie kunnen leven? Ze zei ooit laconiek in De Standaard: “Vroeger dacht ik dat ik dood zou zijn als ik geen gedicht meer schreef, maar er zijn nog zoveel andere dingen te doen. De ijskast schoonmaken, bijvoorbeeld, speciaal als je dat een tijdje niet hebt gedaan.”

Gerlach: “Ja, het is een feit dat ik niet goed functioneer als ik niet schrijf. Dat is een luxueuze functioneringsvoorwaarde, besef ik. Maar waar is ook dat ik mij tegen mijn herinneringen niet anders dan met schrijven kan verweren, om het met W.G. Sebald te zeggen.”

Simultaan verschijnt De 44 van Eva Gerlach, een verzameling van de vierenveertig beste gedichten van de Herman de Coninckprijs 2020. Wie de bloemlezing koopt (€2,5) krijgt er het gratis postergedicht bij.

Simultaan verschijnt ‘De 44' van Eva Gerlach, een verzameling van de vierenveertig beste gedichten van de Herman de Coninckprijs 2020. Wie de bloemlezing koopt (€2,5) krijgt er het gratis postergedicht bij.Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234