Maandag 23/11/2020

InterviewCarl De Keyzer

‘Er wordt zo ongelooflijk veel gelogen in Amerika.’ Magnum-fotograaf Carl De Keyzer opnieuw op zoek naar de firma God

Viering met slangen in The Rock House Holiness Church.Beeld © Carl De Keyzer - MAGNUM

‘Mijn speeltuin’, zo noemt Magnum-fotograaf Carl De Keyzer de Amerikaanse Bible Belt. Voor zijn boek God Inc I & II wierp hij zich na dertig jaar opnieuw in de grijparmen van het geloof. ‘Het verschil tussen nationalisme en religie is in de VS flinterdun.’

“Ik denk dat Amerika nog eerder een christelijke zwarte lesbische vrouw als president zal hebben dan een atheïstische witte blanke man.” Magnum-fotograaf Carl De Keyzer (61) houdt van een boutade op zijn tijd. Maar het is hem ook menens. “Geloof is nog steeds het alfa en omega in de VS. Wie geen belijdend christen is, kan het wel schudden bij verkiezingen. Je kritisch opstellen tegenover God betekent nog steeds een doodvonnis. De sociale druk van het christendom, zeker in de Midwest, is fenomenaal, veel erger dan bij ons in de jaren veertig en vijftig”, vertelt eersterangsgetuige De Keyzer. “Op veel vlakken zijn de Verenigde Staten een fundamentalistisch land. Wist je dat je daar als openlijk atheïst gewoonweg geen werk vindt? En zag je hoe ook Biden in zijn verkiezingsspeech God uitdrukkelijk dankte?”

“Voor mij behoort geloof tot de wereld van fictie en sprookjes”, schampert De Keyzer in zijn fotoatelier, in zijn kasteelwoning nabij Melle. “Ik ben geen atheïstische kruisvaarder en ik wil niemand overtuigen. Maar ik sla tegenwoordig wel een tikje door in mijn ongelovigheid. Tijdens reizen door ruim honderd landen zag ik zowel katholicisme, shintoïsme, boeddhisme, ceremonieën, processies én tempels van nabij. Toch gelooft meer dan de helft van de wereldbevolking nog altijd in dat mannetje in de maan. (lacht) Dat vind ik wel straf.”

Blijvende verbazing, dat was misschien De Keyzers ultieme drijfveer om zich opnieuw te verdiepen in de pilaarbijterij van de doorsnee-Amerikaan. In 1990 forceerde hij met zijn boek God Inc een internationale doorbraak en effende hij voorgoed het pad naar een Magnum-lidmaatschap. Dertien maanden lang trok hij als jonge blaag met de camper rond door de Midwest en legde in onthutsend sterke zwart-witbeelden de religieuze mores in de Bible Belt vast. Nu, dertig jaar later, maakte hij voor God Inc II een nieuwe klopjacht op kerken én devote uitspattingen. In twee periodes van amper drie maanden, want Trumps strenge visapolitiek strooide roet in het eten. 

“Bovendien zat Covid-19 me dit voorjaar plots op de hielen. Toen ik naar het consulaat belde, bleek ik plots een van de laatste overgebleven Belgen in de VS. Ik moest rap het land uit. Er was ook amper beschermingsmateriaal, ik beredderde me met een haastig verknipte onderbroek rond mijn gezicht. Toch wou ik dit project per se koppig afronden. Ik had het geluk dat de meeste kerken openbleven. God beschermt tegen corona, weet je wel! Ze bleven daar maar huggen en handshaken. Het was voortdurend op je hoede zijn. Terwijl ik enkel op zondag diensten kon fotograferen en soms uren rondreed, bleef ik in de week meestal in mijn motel of Airbnb.”

Een samenkomst in The Jesus Movement Tent.Beeld © Carl De Keyzer - MAGNUM

In het kloeke, gespiegelde boek (“dat heet een tête-bêche”) God Inc I & II confronteert hij negentig nieuwe kleurenfoto’s met negentig oude. De Keyzers goddelijke queestes brachten hem bij drive-in- en ‘cowboy’-kerken, maar ook bij Scientology, wederdopers en het rondreizende evangelistenkamp The Jesus Movement Tent. Of bij doodserieuze religieuze slangenbezweerders. “Destijds werkte ik vooral met fel flitslicht, geïnspireerd door de LIFE Magazine-stijl van Robert Capa. Nu spiegelde ik me aan de propaganda-aanpak met een vleugje Hollywood, met felle kleurvlakken, in contrast met de vroegere beelden. Ik pas mijn stijl graag aan het onderwerp aan.”

Maar waarom wilde hij mordicus zijn expeditie overdoen? “Ik hou van sequels”, vertelt spraakwaterval De Keyzer. “Ook mijn klimaatproject hernam ik, terwijl ook reeksen over WO I, Congo en het communisme een tweede leven kregen. Mijn manier om tijdens een veertigjarige carrière zowel achterom als vooruit te kijken. Ook het Magnum-kantoor in New York zag een remake zitten én gaf een duwtje in de rug. 

“Komt nog bij dat ik graag in Amerika ben. Het is waar wat ze zeggen: ondanks alles is het een land van oneindige mogelijkheden. Bovendien was er het tijdperk-Trump, die voor zijn verkiezing in 2016 van werkelijk alle evangelische christenen steun kreeg. Ik wou van nabij zien hoe dat doorwerkte.” 

Maar, zegt De Keyzer, niets nieuws onder de verschroeiende zon. Die explosieve cocktail van politiek en geloof bestond ook al ten tijde van zijn eerste reis in 1990. “Toen had je een opstoot van religieus aangedreven Amerikanisme met de Golfoorlog, met George Bush, met homecomings van troepen én Saddam Hoessein als baarlijke duivel. We zijn dat vergeten, maar dat was minstens even erg als Trumps kuren. De grens tussen nationalisme en geloof bleef in de VS altijd flinterdun. 

“Het verbaasde me evenmin dat het een nek-aan-nekrace werd tussen Biden en Trump. In de Midwest heeft Trump nog steeds zijn felste , hondstrouwe aanhangers. Hij heeft zijn Midwest verdiend. Daar stuit je op veel mensen die ronduit tevreden zijn over zijn politiek. De belastingen zijn voor iedereen verlaagd, hij verdedigt wapendracht en de waarden van platteland en  ranchers. En hij is anti-homorechten en anti-abortus. Dat klinkt hen als muziek in de oren. Stel dat corona de economie niet had getackeld, dan was Trump waarschijnlijk de triomfator.”

Met een licht gevoel voor het groteske en het surreële brengt De Keyzer het op vroomheid flippende Amerika detailrijk in beeld, alsof je in the heart of the action zit. Toch laat hij iedereen in zijn waarde. “Het is heel gemakkelijk om gelovigen belachelijk te maken. In Noord-Korea kon ik dat trouwens met het regime van Kim Jong-un ook doen. Maar daar ligt niet mijn einddoel: ik maak liever universele beelden met een lange houdbaarheid. Ironie, dat mag natuurlijk wél. Liefst gevat in grote tableaus waarop je gaandeweg allerlei absurde zaken opvallen én niets eenduidig is. Ik beschouw mezelf ook niet als journalist. Vooral de interactie tussen mensen intrigeert me.”

De Living World Bible Church in Mesa, een drive-inkerk.Beeld © Carl De Keyzer - MAGNUM

In wezen is De Keyzer een verhalenverteller die zich vooraf gretig documenteert. En het geloof ‘fysiek voelbaar’ maakt, zoals Johan Braeckman in zijn inleiding schrijft. “Toch is er wel degelijk een lichte religieuze terugloop in de Bible Belt. Tegenwoordig gaan 15 procent minder mensen naar de kerk op weekbasis, in 1990 was nog gauw 90 procent praktiserend gelovig.” 

Maar er valt niet naast te kijken op De Keyzers foto’s: meer en meer doodnormaal ogende jongeren geven zich over aan de heilsboodschap en ontpoppen zich tot uitbundige Jezus-fans. De Keyzer: “De gelovige millennials zijn inderdaad een stuk ferventer dan vroeger. Wie nog gelooft, is geradicaliseerd. De Bijbel nemen ze ook heel letterlijk. Niet zomaar uit de losse pols, zoals bij ons. Ze kennen hem uit het hoofd en slaan je met hun praatjes onder tafel.” 

En verontrustender: 40 procent van de Amerikanen verwerpt nog steeds de evolutietheorie van Darwin. “Compleet onwaarschijnlijk is dat. Ik bezocht de meeste van die musea. Je hebt bijvoorbeeld de nagebouwde Ark van Noach, The Ark Encounter, in Cincinnati. En nog diverse creationmuseums, in Kentucky en Texas, waar in echte Hollywood-stijl dinosaurussen staan. Nochtans komen die niet voor in de Bijbel, die heeft de dinosaurussen gemist, een blunder van formaat (lacht). Alle dieren zijn geschapen door God, maar wacht even, toch niet de dinosaurussen? Dus proberen ze met Walibi-achtige toestanden te bewijzen dat God hen wel degelijk gecreëerd heeft, met allerlei waanzinnige theorieën erbovenop. Ach, er wordt zo ongelooflijk veel gelogen in Amerika, je houdt het niet voor mogelijk”, zucht De Keyzer.

King's Trail Cowboy Church.Beeld © Carl De Keyzer - MAGNUM

En toegegeven, zegt hij, het liep allemaal een stukje weerbarstiger dan in 1990. “Toen kon ik nog de naïeve, onervaren Belg spelen. Ik was een mak lammetje. Ik ging zelfs mee op de knietjes tijdens misvieringen, zong mee in een koor of logeerde bij Jehova’s of Mormonen. Men was gecharmeerd dat ik langskwam. Alles offerde ik op voor mijn beelden, ik had er enorm veel geld in geïnvesteerd. 

“Nu stuitte ik op meer argwaan en schermen ze pottenkijkers vaker af. Of zie ik er op mijn zestigste gevaarlijker uit? Maar omdat mijn vriendin Eva – een mooie verschijning – ook mee was, konden we wél het spelletje van de argeloze toerist spelen. 

“Zo raakten we toch binnen in Scientology-kerken. Die ogen als uitgekiende welnesscentra, het is er uitermate clean. Je moet als Scientology-lid ook vitamines nemen én fit en gezond zijn, vandaar misschien. (grinnikt) Over Jezus en de Bijbel wordt daar in feite amper gerept. Tja, stichter Ron Hubbard is dan ook een sciencefictionauteur.” 

Scientology is misschien de meest doorgedreven emanatie van de toenemende businessmentaliteit van de Amerikaanse kerken, die geen belastingen hoeven te betalen, maar wel zichzelf financieren. “Alles wordt ook gestreamd, ze houden de touwtjes strak in handen en omarmen de nieuwe technologieën. Terwijl ooit zo populaire evangelisten als Billy Graham of Jimmy Swaggart zijn verdwenen. Als je nu een kerk binnenkomt, word je meestal gescand. Soms moest ik dus op een diefje te werk gaan. Een beetje rondlopen, de aandacht afleiden én hup, toeslaan. Elke klik kon de laatste zijn.” 

De Keyzer heeft nog steeds napret over het kat-en-muisspel. “En dan zwijg ik nog over absurde kerkgemeenschappen die helemaal uit de bol gaan. Tempels ter ere van Satan, tja, waarom zou je Belzebub niet mogen vereren? Of er is de kerk van The Flying Spaghetti Monster. Dat kan daar allemaal onder het mom van geloof. Maar serieus, stel dat wij een week lang bovenop een bierkrat aan de Graslei zo’n onzin zouden verkopen, dan worden we toch direct gecolloqueerd? Och, ik vind het reuze: als fotograaf heb ik liever dat die kerken daar nog eventjes blijven bestaan. Zo behoud ik mijn speeltuin.” (schatert)

God Inc I & II is verschenen bij Lannoo. De voorziene expo in het Gentse Geeraard de Duivelsteen hervat mogelijk volgend najaar. www.carldekeyzer.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234