Dinsdag 14/07/2020

InterviewAndré Van Halewyck

‘Een uitgever mag geen talent hebben voor onderdanigheid’: Kritak-uitgever André Van Halewyck over het gehavende boekenvak

André Van Halewyck, in de kelder van boekhandel De Groene Waterman.Beeld Francis Vanhee

Op zijn 68ste is de ambitie van uitgever André Van Halewyck weer opgelaaid, na de herlancering van ‘zijn’ Kritak. Hoe kijkt hij als oude krokodil naar de Vlaamse boekenwereld, nu zijn vroegere ‘merk’ Van Halewyck is opgedoekt én de Boekenbeurs wegvalt?

Un caractériel’. André Van Halewyck neemt de woorden veelvuldig in de mond. Om zichzelf te typeren, in de eerste plaats. Maar ook voor eigenzinnige collega-uitgevers. “Een uitgever mag geen talent hebben voor onderdanigheid”, vertelt hij in de kelder van boekhandel De Groene Waterman, waar we ons virusvrij verschanst hebben. Van Halewyck popelt om zijn commentaar te spuien op de volatiele Vlaamse boekenbiotoop.

Ruim vier decennia draait hij mee in de voorhoede van het boekenvak. Eerst als oprichter in 1977 van het linkse Kritak, waar hij uiteindelijk na een scherp conflict in 1994 de bons kreeg van de nieuwe Meulenhoff-bazen. Later, vanaf 1995 bij zijn eigenste Van Halewyck, om er eclatante successen te boeken met de kookbijbels van Jeroen Meus. Tot die plots vertrok én Van Halewyck zijn verzwakte uitgeverij in 2016 verpatste aan Pelckmans Uitgevers.

Maar vorig jaar kondigde de ancien onverhoeds aan om Kritak weer nieuw leven in te blazen. Een comeback die verbazing en wenkbrauwengefrons oogstte. “Het nadeel van mijn leeftijd is ook mijn voordeel”, zegt hij cryptisch. “Ik heb een vol adresboekje. En ik geloof niet in doemverhalen. Anders zou ik ook niet herbeginnen.”

Geen Boekenbeurs dit jaar. Wat betekent dat voor het boekenvak? U noemde de beurs ooit ‘een dure etalage’.

André Van Halewyck: “Op een Boekenbeurs kom je als uitgever hoogstens uit je kosten. Winst maak je daar allang niet meer. Nochtans was de Beurs bij de aanvang een soort beleveniseconomie avant la lettre. Met het wegvallen mis je nu wel een ongelooflijke concentratie van publiciteit en promotie. Normaal geeft de Boekenbeurs het boekenvak zuurstof tot en met de feestdagen. 

“Tot 2010 begon de Boekenbeurs-sfeer zelfs een maand eerder, met Het Andere Boek. Ook dat is een locomotief die gemist wordt. Vergeet ook niet dat bij Boek.be andere promotie-evenementen sneuvelden als de Zomer van het Spannende Boek, de Literaire Lente, de Debuutprijs... Wellicht verdwijnt nu ook de Vlaamse aanwezigheid op beurzen als Frankfurt, Bologna en Londen.”

De kritiek op de Boekenbeurs blijft toch vooral dat het een evenementen- en BV-beurs is die te weinig met boeken te maken heeft?

“Dat weet ik nog zo niet. Misschien is de Boekenbeurs nét te weinig festival én te zeer de grootste boekhandel van Nederland en Vlaanderen. Komen mensen er nog wel voor de boeken? Via Bol.com heb je ze tenslotte allemaal in één klik bij de hand. Maar inderdaad, kleinere uitgevers kregen er ook een forum, van Poëziecentrum tot Witsand. 

“Die verhouding is in onevenwicht geraakt, met vooral stands van grotere concerns en distributeurs. Al ben ik er 100 procent zeker van dat heel veel bezoekers gebrand zijn op het ontmoeten van auteurs en BV’s.”

Daar hebt u zelf volop van geprofiteerd, destijds met Jeroen Meus als kookboekencoryfee in uw Van Halewyck-fonds, tot hij voor het toenmalige WPG koos.

“Inderdaad. Anderhalf uur voor de aanvang stonden mensen al aan te schuiven, rijen dik. Je zag het eerder ook met Jef Geeraerts en later met Pascale Naessens, Sandra Bekkari en Pieter Aspe. Je hebt altijd een trekpaard nodig. 

“Daarom vond ik het zo vreemd van Pieter Aspe toen hij een paar jaar geleden plots begon in te hakken op de Boekenbeurs. En ging signeren op een caféterrasje in Antwerpen. Dan denk ik: hoeveel boeken heb jij op de Boekenbeurs gesigneerd? Ze heeft je mee groot gemaakt en vice versa. Waarom vloek je in je eigen kerk? Vorig jaar zat hij er terug. Zo’n houding geeft natuurlijk scherpe munitie aan de beurscritici.”

Komt de Boekenbeurs nog ooit terug? Is het concept nog levensvatbaar?

“Ik denk het wel. Het is het momentum om in 2021 met nieuwe ideeën uit te pakken en er opnieuw te staan. Er is nu een inspiratieplatform waarop uitgevers allerlei pistes verkennen. Ik hoor geluiden dat er toch aan een ‘boekenbeurs 2.0(2.0)’ gedacht wordt. Digitaal en interactief. Vermoedelijk besteedt men de Boekenbeurs in de toekomst extern uit aan een organisatiebureau.”

André Van Halewyck: "Er is veel verontwaardiging over de politiek. Laat dat nu nét mijn niche zijn.”Beeld Francis Vanhee

Binnenkort verdwijnt de naam Van Halewyck als merk, nu Pelckmans Uitgevers zowel Polis als Van Halewyck heeft opgedoekt. Hoe voelde dat? En in feite bent u nu – als Kritak – concurrenten kwijt?

“Dat het merk Van Halewyck verdwijnt, kort nadat ik met Kritak ben gestart, is een voordeel voor de helderheid. Het werd iets te verwarrend voor de buitenwereld. (lacht) Toen Pelckmans in 2016 Van Halewyck overnam, mét een vijftal personeelsleden erbij, besloot men de naam te behouden. Toch is de merkenpolitiek van Pelckmans me nooit helemaal duidelijk geworden. 

“Wat ze nu doen – alles inzetten op Pelckmans Uitgevers – vind ik een vreemde, riskante stap. Is die naam voldoende bekend? Ik was nog even extern adviseur bij Pelckmans. Ik kreeg het gevoel dat er op de werkvloer soms meer animositeit dan samenwerkingslust heerste. Jammer.”

Hoe kijkt u naar het verdwijnen van uitgeverij Polis?

“Ik vind dit vooral erg jammer voor Harold Polis. Een uitgever mag geen talent voor onderdanigheid hebben. En Harold durfde. Ik herken dat. Die durf heeft me destijds ook de kop gekost toen Meulenhoff me in 1994 uit mijn eigen uitgeverij Kritak gooide. 

“Maar waarom Polis moest sneuvelen? Je blijft slechts overeind als er een titel is die er commercieel helemaal bovenuit steekt, hoewel hij met de Wereldgeschiedenis van Vlaanderen en de coproducties met Canvas wellicht goed scoorde. Of legde hij zijn non-fictielat net te hoog? Er is niets mis met een intellectuele uitgeverij, maar dan moet je ook een Paul Verhaeghe of een Dirk De Wachter in je fonds hebben. 

“Zelf had ik indertijd meer geluk. Toen ik pas met Van Halewyck begon, boekte ik meteen een bestseller met Madame est servie van Diane De Keyzer. Dertigduizend exemplaren. Dan sta je goed, zowel bij de bank als in de markt.”

Toen De Bezige Bij Antwerpen verdween, had u het in Terzake nogal denigrerend over het B-team. Dat schoot nogal wat auteurs van Polis toen in het verkeerde keelgat.

“Ja, ik weet het, die uitspraak blijft me achtervolgen. Maar mag ik dat nu eens en voor altijd rechtzetten? Lieven Verstraete liet me mijn punt niet maken, vandaar het misverstand. Ik bedoelde dat je talent in een uitgeverij moet laten groeien en exploreren, zoals voetbalploegen doen met hun B-team. Nee, dat was absoluut niet misprijzend tegenover Harold Polis. Integendeel.”

Was Polis dan ook vooral een kweekvijver, volgens u?

“Misschien. Als Vlaamse uitgever ben je vaak veroordeeld tot non-fictieauteurs. De meer literaire auteurs willen het liefst in Nederland uitgegeven worden, in Amsterdam. Die lokroep blijft. En heb ik niet gelijk gekregen? Jeroen Olyslaegers en Bart Van Loo bleven niet bij Polis, maar trokken naar De Bezige Bij Amsterdam. Om daar met hun nieuwe titels gigantische verkoopsuccessen te boeken.”

U vond met Kritak nu onderdak bij Lannoo. Hoe ging dat in zijn werk? En hoe bevalt dat?

“Ik had ook met Lannoo gesproken toen ik voor Van Halewyck een overnemer zocht. We zijn toen niet in Tielt geland. Maar zeven jaar is een eeuwigheid in het boekenvak. Het was mijn initiatief om naar Matthias Lannoo te stappen. Mét auteurs maar nog zonder titels. Zij hadden de naam ‘Kritak’, die via Meulenhoff bij Lannoo was terechtgekomen. Ik proefde snel een grote openheid om de naam Kritak ambitieus nieuw leven in te blazen. Af en toe is het wél armworstelen over de centen, maar dat is normaal als startende uitgever, zeker in coronatijden.” (lacht)

Hebt u uw uitgeversprofiel intussen scherp gekregen?

“Teruggrijpen naar mijn roots: ongegeneerd geëngageerd en kritisch. En actuele non-fictie die op zoek gaat naar civil servants: mensen die hun job goed doen maar zich niet laten overrulen door de hiërarchie. Ik ben aangenaam verrast hoezeer het merk Kritak nog leeft.”

Maar vist u niet in dezelfde vijver als EPO, Horizon, het vroegere Polis en Vrijdag, Borgerhoff & Lamberigts...?

“Kijk, het nadeel van mijn leeftijd is ook mijn voordeel. Ik heb een groot netwerk en een vol adresboekje. Ik kan rekenen op veel loyauteit van vroegere medewerkers. Ik beschouw auteurs altijd als het belangrijkste kapitaal van een uitgeverij. 

“Deze week kom ik met een boek van Walter De Smedt over het falen van justitie, op 16 juni met De moord op Lumumba en op 23 juni met een boek van Karel Anthonissen over de Bijzondere Belastinginspectie. Ik verwacht daar telkens veel rumoer rond, dat zijn drie Kritak-titels bij uitstek.”

Volstaat dat om gelanceerd te geraken in coronatijden, temeer daar de klappen in het boekenvak behoorlijk hevig zijn?

“Vergeet niet dat ik van mijn tweede titel Bouhouche, Beijer, Beuckels en de anderen 3.000 exemplaren heb verkocht zonder al te veel promotie. Dat is hoopgevend. Het derde boek verscheen vlak voor de lockdown, Het lag aan mijn opvoeding van Pol Hoste. Dat ging natuurlijk de mist in. 

“Maar de volgende weken zijn cruciaal voor de echte take-off van Kritak, zowel inhoudelijk, publicitair als commercieel, dat besef ik. Ik ben ervan overtuigd dat de lezer stilaan coronamoe is en iets anders wil lezen tijdens een zomer waarin we voornamelijk thuiszitten. Er is ook veel verontwaardiging over de politiek. Laat dat nu nét mijn niche zijn.”

Moet u geen jonger publiek aantrekken? Als ik uw aanbieding doorblader, dan lijkt het of u vooral op het verleden teert?

“Je hebt gelijk, als auteurs heb ik nu voornamelijk mannen van bijna zeventig jaar en slechts twee vrouwen. Om het met een boutade te zeggen: ik ben op zoek naar een knappe, zwarte dame van 25 jaar die met een sterk verhaal komt.” (lacht)

Hoelang wilt u doorgaan met Kritak?

“Minstens drie jaar. En mocht dit avontuur mislukken, dan begin ik weer met het merk Van Halewyck. Want dat is terug vrij, toch?” (schaterlach)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234