Maandag 08/08/2022

Kleutertheater

"Een kinderhand mag niet zomaar gevuld worden"

4Hoog-oprichters Caroline Lanoye en Raf Walschaerts (r.) op het podium met regisseur Frans Van der Aa. Beeld Jonas Lampens
4Hoog-oprichters Caroline Lanoye en Raf Walschaerts (r.) op het podium met regisseur Frans Van der Aa.Beeld Jonas Lampens

4Hoog viert feest: het Gentse gezelschap pionierde twintig jaar geleden met kwalitatief theater voor kleuters en zet daar nog steeds op in. "Het is een luxe om een publiek te hebben dat ongefilterd toont wat er binnenkomt."

Evelyne Coussens

De koning is zijn schoenen kwijt. Het waren de allermooiste, allerprachtigste, allerformidabelste schoenen van de wereld – de vorst zit in zak en as. Honderd kleuters delen des konings verdriet alsof het om hun eigen schoenen gaat en vatten met hem een magrittiaanse zoektocht aan naar zijn schoeisel. De koning zonder schoenen (2007, 3+) is een 4Hoog-classic: de productie verenigt beeldende poëzie en talige humor, verdrietige verstilling en speelse opwinding.

Kleutertheater vergt doorgedreven ambacht en 4Hoog, opgericht door theaterwetenschapper Caroline Lanoye en regisseur Raf Walschaerts, is een pionier in de kunst.

Gat in de theatermarkt

Twintig jaar geleden keek Caroline Lanoye eens rond in het jeugdtheaterlandschap en stelde ze vast dat er een jonge doelgroep was die niet aan bod kwam. Lanoye: “Er is altijd animatie geweest voor kleintjes, maar in het professionele theatercircuit was er een lacune.”

Caroline Lanoye. Beeld Jonas Lampens
Caroline Lanoye.Beeld Jonas Lampens

Vandaar dat Akke-akke-tuut (1993) van de broers Walschaerts (Kommil Foo) zo’n indruk op haar maakte. De voorstelling schommelde tussen concert en cabaret, maar werd op een gegeven moment opgepikt door het ‘serieuze’ theatercircuit en belandde zelfs in deSingel. Lanoye sprak Walschaerts aan: “Ik voelde dat er ruimte was om mensen bij elkaar te brengen – theatermakers, muzikanten – om voorstellingen te maken voor kleuters."

Haar instinct bedroog haar niet, want de eerste officiële 4Hoog-voorstelling Didge (1997, 3+) werd meer dan zeventig keer verkocht en het Gentse gezelschap raakte gelanceerd als de ‘specialist’ in kleutertheater.

Ontdekking van het kind

Intussen is 4Hoog niet meer de enige speler op de kleutermarkt, integendeel. Ook de commerciële sector heeft de doelgroep in het vizier als consument van shows, tv-series en merchandising. Volgens Frans Van der Aa, acteur en sinds 2003 artistiek leider bij 4Hoog, is dat het gevolg van de ‘ontdekking’ van het jonge kind als volwaardig denkend wezen.

Van der Aa: “Vroeger moesten kinderen braaf zijn en zwijgen. Vandaag is de aandacht voor het bestaan van een kind enorm, en terecht, maar tegelijkertijd is er een markt opgesprongen die winst ziet in dat bestaan.” Maar “een kinderhand mag niet zomaar gevuld worden” en dus moet het herkenbare tegengewicht krijgen in het vreemde, het comfort doorbroken met momenten van discomfort. Van der Aa: “Dat is niet vanzelfsprekend: kinderen vandaag worden ofwel totaal geëntertaind ofwel moeten ze zich totaal concentreren. Maar voor een rijke ervaring heb je evenveel inspanning als ontspanning nodig. De sleutel zit in de balans.”

Raf Walschaerts. Beeld Jonas Lampens
Raf Walschaerts.Beeld Jonas Lampens

Walschaerts beaamt: “Pas als een publiek lacht, is het klaar om ontroerd te worden. Maar bij kleuters is het extra belangrijk dat je ze op tijd binnentrekt, anders gebeurt er dit: Walschaerts staat op van zijn zeteltje en gaat wiebelend op beide voeten met zijn rug naar de scène staan. En ja, ik heb dat al meegemaakt in mijn speelcarrière. Een hele zaal kleuters die je de rug toedraait: dat is pure paniek.”

Zo’n collectieve afwijzing door 3-plussers moet pijn doen voor een man die het als de helft van Kommil Foo gewend is te spelen voor overtuigde fans. Walschaerts: “Pas op, het is een luxe om een publiek te hebben dat ongefilterd toont wat er binnenkomt. Maar natuurlijk is het ook pijnlijk, want het betekent dat je voorstelling niet klopt. Dat trek ik me aan, en maar goed ook, want ik sta daar niet zomaar iets te doen – ik probeer juist al 20 jaar om elke voorstelling van naaldje tot draadje te doen kloppen.”

Romeo en Julia

Een grote uitdaging voor de hele theatersector, maar in het bijzonder voor het jeugdtheater, dat via schoolvoorstellingen álle kinderen bereikt, is de veranderende demografie. 4Hoogs nieuwste creatie Stekeblind (3+) wordt geduid als ‘Romeo en Julia voor kleuters’ – maar is die hele Romeo en Julia nog een gedeeld verhaal? Hoe moet een regisseur als Van der Aa – in een parallel acteursleven ook Zwarte Piet uit de serie Dag Sinterklaas – omgaan met iconen als Sinterklaas, die wellicht door een groot deel van de kleuters niet meer gekend zijn?

Van der Aa: “Wij noemen Stekeblind 'een Romeo en Julia', maar het is eigenlijk een verhaal over hoe plezierig het is om met twee te zijn, en hoe dat ook pijn kan doen – het is een archetype. Ik geloof niet dat je voor kleuters met een migratieachtergrond op zoek moet gaan naar andere verhalen, ik denk dat je universele verhalen begrijpelijk moet maken voor álle kleuters.”

Walschaerts: “Samen in een bedje slapen, dat geldt voor elke kleuter als de ultieme vorm van vriendschap. De realiteit van een veranderend publiek valt niet te ontkennen, maar we mogen ons daar niet door laten verlammen.”

Flitsend

Er is in twintig jaar tijd trouwens wel meer veranderd dan de achtergrond en taal van sommige kleuters. De aandachtsspanne van alle kleuters, bijvoorbeeld.

Van der Aa: “Het is terecht dat een kind mag spreken over wat het voelt, maar kleuters vandaag zijn altijd en overal extravert. Als je als regisseur de weg van de stilte en de poëzie wilt bewandelen, stelt je dat voor een uitdaging. Ik pleit er altijd voor om niet alleen de extravertie aan te moedigen, maar ook de beweging om naar binnen te kijken, om stil te worden. Er schuilt zoveel groei in stilte.”

Regisseur Frans Van der Aa. Beeld Jonas Lampens
Regisseur Frans Van der Aa.Beeld Jonas Lampens

Stil zijn: een niet voor de hand liggende opdracht voor een generatie swipende kleuters, opgegroeid in een wereld vol snelle beeldprikkels. Maar de vraag of kleutertheater ‘mee moet met zijn tijd’ – lees: flitsende producties maken met bewegend beeld – stuit op weerstand bij Walschaerts.

“De vraag gaat voorbij aan de kern", zegt Walschaerts. "Ik zag net nog een voorstelling waarin één acteur met een witgeschminkt gezicht een verhaal vertelt (Jelle Marteel met 'Een pippo', red.) – van het sterkste dat ik in tijden zag. De essentie van theater is dat er iets verteld wordt dat raakt. Dat zal binnen duizend jaar nog steeds zo zijn. Laat kleuters kijken en luisteren naar die man met zijn witte gezicht die triest is, en laat ze meegaan in dat verdriet. En als ze meegaan: juich.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234