Donderdag 17/10/2019

Reportage

Een dag in het rusthuis voor mensen met dementie: “Waar blijven de bokes met choco nu?”

Wannes Deleu is de begeleider van Trudy bij het zwemmen. Beeld Tine Schoemaker

Dementie is onvatbaar. Maar om zijn Grootmoe toch iets beter te begrijpen, woonde tv-maker Wannes Deleu een maand lang bij haar in. Het resultaat is vanaf maandag te zien in Voor ik het vergeet op Eén. 

“Wat zou ik daar gaan doen, ze kent me toch niet meer.” Tv-maker Wannes Deleu (34), die voor Op straat ooit een maand op straat leefde, besloot 2018 af te sluiten in de biotoop van zijn allergrootste angst. Als creatief is zijn brein zijn grootste troef. Maar de biologie heeft hem bezwaard met moeilijke genen. Drie van zijn grootouders kregen te maken met dementie.

Hij maakte het van dichtbij mee. Grootva en Grootmoe langs moeders kant woonden in zijn ouderlijk huis. Vandaag blijft alleen zij over. Ze herkent hem niet meer. Hun ooit zo innige band lijkt verdwenen. In Voor ik het vergeet probeerde Deleu de hele maand december antwoorden te vinden, door bij haar te gaan inwonen. Middenin de kerstmaand mochten wij hem en zijn Grootmoe (92) een dag volgen.

7.30 uurDe wereld van Harry Potter

Den Olm in Bonheiden is een architecturaal doolhof en dat is bewust. Het woonzorgcentrum is gericht op dementerende personen, mensen die niet langer helder denken en veel vergeten. De weg terug, bijvoorbeeld. Daarom worden bewoners op slinkse wijze in hun eigen gesloten afdeling gehouden. De deuren naar buiten zijn beplakt als ware het grote boekenkasten vol oude naslagwerken. Alleen met de cijfercode – het huidige jaar maar dan omgekeerd – zwaaien ze open. “Welkom in de wereld van Harry Potter”, lacht de tv-maker ons toe.

Tussen 7 en 8 uur worden de zeventien bewoners van wooneenheid Het Mispelhof gewekt en naar de leefruimte gebracht voor het ontbijt. Ze hebben er elk een vaste plek. Diezelfde constellatie is nodig, want het is ook hier waar dat ze het grootste deel van hun dag doorbrengen. Om te eten, te dutten, te schilderen of wat te zingen. Ook Deleu krijgt een vaste plaats, naast zijn Grootmoe Rosa.

Wannes heeft een vaste plaats naast zijn grootmoeder Rosa. Beeld Tine Schoemaker

“En, hebde een drukke agenda vandaag?”, vraagt de kleinzoon. “Nee”, klinkt het beslist. “Wat staat er dan op het programma?”, dringt hij aan. “Zowat van alles, hé.” Meestal vertelt Grootmoe een verhaal dat niemand kan volgen. De kleinzoon: “Soms pikt ze in wanneer ik iets vertel, om na twee zinnen weer over te gaan op wartaal. Dat krijg je allicht moeilijk neergeschreven in een tekst. Ik bedenk me nu dat de ondertitelaars bij VRT nog zullen vloeken.”

De meeste senioren zijn nog slaperig. Een dame heeft slecht geslapen en is wat knorrig. En dan is er Melanie, immer vrolijk en altijd meezingend met de stereoketen. De muziek die deze mensen in hun laatste levensfase begeleidt – met Melanie als solosopraan – is de dubbel cd-box Helmut Lotti Goes Classic: Final Edition. Het is er vast niet om gedaan.

Voor de verzorgers begint de dagtaak al met een huzarenstukje. De ene wil boterhammen met korst, de andere zonder. De ene geeft de voorkeur aan choco, de andere aan poepgelei (Luikse siroop, RB). Sommigen drinken hun koffie uit een gebogen beker, anderen uit een echte koffiemok. Iedereen heeft een eigen eetpatroon, alleen het team kan het onthouden. “Kunt ge mij zeggen wat ik net heb gegeten?”, vraagt Lea aan Dele. “Bokes met choco”, antwoordt hij. Vijf minuten later volgt precies dezelfde vraag. En hetzelfde antwoord. 

Beeld Tine Schoemaker

De bewoners zijn de aanwezigheid van de documaker al gewoon. “Mimi noemt mij ‘meneer de fotograaf’, zij is de meest heldere van de leefgroep. Voor de meesten ben ik die rare vogel met zijn camera. Maar er zijn bewoners die mij intussen aanspreken als een baken van vertrouwen.”

Mimi is dan wel bij de pinken, toch heeft ze tegelijk een cognitief zorgprofiel. Zo spreekt ze vaak over ‘naar huis gaan’ en dat er iemand haar staat op te wachten om samen naar Aalst te rijden. Het is een fixatie die vaker voorkomt bij deze bewoners. Het gekke is dat ‘terug naar huis gaan’ niet ‘naar huis’ is. Mimi is dan wel geboren in Aalst, toch heeft ze altijd in Leuven gewoond.

“Mijn Grootmoe had exact hetzelfde”, zegt Deleu. “Negentig procent van haar leven heeft ze in Bonheiden gewoond. Maar toen de dementie begon toe te slaan, heeft ze meermaals haar valiezen gepakt omdat ze naar huis wou. Die thuis was dan Lier, waar ze haar kinderjaren heeft doorgebracht.”

“Waar blijven de bokes met choco nu?”, vraagt Lea. Elke weldenkende mens kweekt hier engelengeduld.

Beeld Tine Schoemaker

8.30 uur: Horrorervaring

Straks wordt er gezwommen, maar Grootmoe gaat niet mee. Niet dat haar agenda het niet toelaat, wel omdat de wateractiviteit haar te veel is geworden. Vroeger genoot ze van de tweewekelijkse plonsbeurt. Maar nu haar zicht erop achteruit is gegaan, heeft ze watervrees gekregen. En dat ze haar twee hoorapparaten in het zwembad niet kan inhouden, maakt de situatie er niet beter op. “Dan wordt zwemmen al snel een horrorervaring en schiet het zijn doel voorbij.” 

In plaats daarvan gaat Deleu vandaag voor de tweede keer zwemmen met Trudy, een fiere vrouw van 71. “Mocht je haar tegenkomen op straat, zou je denken: deze vrouw is onderweg naar een kledingwinkel om een hele dure jas te kopen. Ze heeft keiveel energie, is megakwiek, lacht de hele dag. Maar wissel je meer dan drie woorden, voel je meteen dat het niet spoort.”

Wannes Deleu haalt zijn vaste zwempartner Trudy uit, een fiere vrouw van 71 met jongdementie. Beeld Tine Schoemaker

Trudy leeft in een andere wooneenheid, speciaal voor mensen met jongdementie. Meteen na het ontbijt doet Deleu wat een gentleman zou doen: hij gaat zijn vaste zwempartner uithalen. De vrouw herkent zijn gezicht, maar is zijn naam vergeten. En hun geschiedenis, dat ze bijvoorbeeld twee weken geleden al eens samen naar het zwembad van De Nekkerpool trokken.

9.30 uur: Van nul beginnen

Een busje rijdt voor en laadt alle zwemgegadigden op. Kinesiste Ann is blij, want vandaag gaat er iemand voor de eerste keer mee. Alleen, dat ging niet zonder slag of stoot. “Toen ik hem vorige week vroeg of hij wou meegaan, begon hij een mooi verhaal te vertellen”, zegt ze. “Over hoe hij lang op schepen heeft gewerkt, en als jongvolwassene vaak in de Schelde heeft gezwommen. Door dat te vertellen, kreeg hij opnieuw goesting. Maar toen ik gisteren er weer over begon, was hij alles vergeten. We hebben dat gesprek van nul opnieuw moeten opstarten. Inclusief alle verhalen over zwemmen in de Schelde.”

Een busje brengt enkele liefhebbers naar het zwembad van Mechelen. Beeld Tine Schoemaker

10.00 uur: Finding Dory voor mensen

Op de achtergrond klinkt muziek van vroeger. De liedjes doen deze mensen heropleven, maar in combinatie met het zwembad krijgt het een onwaarschijnlijk effect. Senioren die er in het busje maar wat suf bijzaten, in zichzelf zaten te praten, of eindeloos uit het venster keken, leven nu op. Alsof ze in het water een uur lang lijken te ontwaken uit hun uitzichtloze verzonkenheid.

Waterpret. Beeld Tine Schoemaker

Elke zwemmer heeft een persoonlijke chaperon, zoals Deleu voor Trudy. In het eerste deel van de sessie doen de begeleiders waar hun partner zin in heeft. Van wat met waterspeeltjes over en weer gooien tot heuse baantjes trekken. De glimlach van een oudere man, op zijn rug voortgetrokken door zijn zwemmende buddy, legt een intens plezier bloot. Iets wat de man nog amper onder woorden krijgt.

Voor Trudy mag het wat actiever, maar ook wat tactieler. Meer dan eens springt ze Deleu in de armen voor de innige onderwaterknuffel. Voor een onwetende omstaander is dat misschien raar. Toch is dat logisch, vindt hij. “Het is een vorm van communicatie waarover je niet moet nadenken. Vaak zie ik dat die mensen in hun hoofd wel weten wat ze willen zeggen, maar het niet meer kunnen verbinden aan woorden. Dan voel je de frustratie. Maar in aanrakingen is dat niet nodig. Trudy begrijpt alles wat ik vraag, maar kan niet antwoorden. Daarom is ze zo aanhankelijk, want dat gaat wel vlot.”

Daarom dat er ook steevast afgesloten wordt in een kring. Met handen vasthouden, ballen gooien en aangepaste aqua aerobics. En dat doen ze uitzonderlijk goed, als een soort
Finding Dory voor mensen: een school vergeetachtige vissen in het water.

Beeld Tine Schoemaker

12.00 uur: Op zoek naar jezelf

Op woensdag krijgen de bewoners frietjes. Maar ook dan ontrolt er zich een tafereel zoals we vanochtend zagen. Met vragen over het eten, voor, tijdens en na het eten. Na afloop blijven de meesten gewoon op hun plaats rusten. Maar sommigen grijpen de kans om zich even terug te trekken op hun kamer.

Zo is er een dame die de hele dag in haar deurgat de wacht houdt, en voorbijgangers steeds dezelfde vraagt stelt. “Kent u Lea Van Dromme?” Niet toevallig haar eigen naam. “Haar naam is een obsessie”, zegt Deleu. “Aan de deur van haar kamer hangt een naambordje, waar ze de hele dag naar staat te wijzen. Als je dan passeert, vraagt ze steevast: ‘Hier staat toch Lea Van Dromme, hé?’ En dan moet je dat bevestigen. ‘Zeker, dit is jouw kamer, dit is jouw plek, dus je mag hier gewoon naar binnen gaan.’ En vaak volgt dan een glimlach van puur geluk.” Het lijkt wel de letterlijke betekenis van ‘op zoek zijn naar jezelf’.

Wannes Deleu werkt in het rusthuis aan ‘Voor ik het vergeet’. Beeld Tine Schoemaker

“Weet je, ik ga jullie gewoon loslaten in het gebouw”, zegt hij met een knipoog. “Je gaat niet weten wat je overkomt.” Dus verdwalen de fotograaf en ik door de gangen van Den Olm. Toch is het niet Lea die ons aanklampt. Vandaag klinkt vooral de naam Pierre door de gangen. Berta blijft roepen op een man van wie niemand weet wie hij is. En wanneer we voorstellen om Pierre samen te zoeken, blijft het antwoord opvallend repetitief. “Pierre, Pierre!”

Tot de tv-maker te hulp schiet. “Ah, Pierre”, zegt de vrouw tegen Deleu, die gewoon meestapt in het verzonnen verhaal. “Dag Berta, alles goed vandaag? Nie alles? Maar ça va wel? Te veel aan je hoofd?” Berta knikt. “Maar dat zal wel beteren.” Hij geeft de dame een handje en begeleidt haar terug in haar kamer, waar ze zich neerploft in haar zetel. Wachtend op beterschap. “Het zal wel eens beteren. Misschien morgen.” Deleu knikt. “Da’s zeker, maak je geen zorgen.”

Als er iets is wat de kleinzoon hier de afgelopen weken heeft geleerd, is het vooral om niemand tegen te spreken. “Op mijn eerste dag had ik het aan de stok met een bewoner. Zij wees de hele tijd naar iets op de grond, wat er niet lag. En toen ik zei dat er niets te zien was, werd ze heel erg boos. Op dat moment ontkende ik haar realiteit. Mocht ik dus net tegen Berta gezegd hebben, ‘Sorry, maar ik ben Wannes’, was ze misschien boos geworden. Voor haar ben ik vandaag Pierre. Ik ga dat nooit bevestigen, maar het laten passeren. Om dan te komen op datgeen wat ze echt wil zeggen.”

“Ah, Pierre”, zegt Berta tegen Wannes Deleu, die gewoon meestapt in haar verzonnen verhaal. Beeld Tine Schoemaker

15.00 uur: Moeder-dochterband

De vrouw van Tuur komt elke dag langs, ook al woont ze op drie kwartier rijden van Den Olm. Om tien over vijf wordt ze weer opgepikt, om terug te rijden naar een huis-voor-twee waar ze alleen woont. En dat elke dag van de week. De documaker wil vandaag eens met haar praten, met slechts één vraag: hoe is het met haar? Want het gaat het altijd over de bewoners. Maar dementie is minstens even ingrijpend voor de omgeving. Precies dat willen wij vandaag ook doen. Want ook Anne, de mama van Wannes Deleu, komt hier elke dag haar moeder bezoeken. En wij willen wel eens weten hoe het met haar gaat.

In deze kamer woont Rosa, de Grootmoe van Wannes Deleu. Beeld Tine Schoemaker

“Ik zou het meer moeten kunnen loslaten”, getuigt ze. “Ik heb mijn moeder jarenlang zelf thuis verzorgd. Als je dat zo lang doet, weet je wat ze nodig heeft en is het moeilijk om die controle aan een ander over te laten. Anderen hebben daar misschien geen behoefte aan, of vinden het te confronterend. Maar ik wou alles zelf doen.”

Vandaag leeft Rosa met haar hoofd in een lang vervlogen tijd. En daarin is geen plaats voor Anne. Op een helder moment denkt Rosa dat Anne haar zus is. Van een moeder-dochterband is geen sprake meer. “Ik ben daar lang tegenin gegaan, maar het had geen enkele zin. Zij werd er niet gelukkiger van, ik ook niet. Dus nu ga ik mee in haar verhaal, dat is het beste voor iedereen.”

Wanneer ze hier is, neemt ze haar moeder mee voor koffie in de cafetaria. Of maken ze een wandeling. “Wanneer ik haar buiten op dingen wijs, voel ik dat ze op het moment zelf wel mee kan. Maar woorden zijn moeilijk. Ik zie ze moeite doen, maar vaak slaat het nergens op. Dan probeer ik te raden wat ze wil zeggen, maar ook dat is vrij zinloos. Ze bevestigt alles, gewoon om het zichzelf makkelijk te maken.”

Het is te koud voor een wandeling, dus wordt er deze middag gewoon koffie gedronken. Haar gezelschap mag ze dan niet altijd herkennen, de geur van koffie kent Grootmoe uit de duizend.

Anne, de mama van Wannes Deleu, met haar mama, Grootmoe Rosa. Beeld Tine Schoemaker

16.30 uur: In de gazet

Het is alweer tijd voor boterhammen. Met korst, zonder korst. En ook Helmut en Melanie zijn erbij, voor de muzikale omkadering.

Wanneer Deleu passeert, vraagt Mimi zijn aandacht. Dat het toch schoon is, dat hij zo lang bij zijn grootmoeder blijft. Rosa lacht. “Ge moet niet lachen”, schertst hij. “Ze heeft gelijk!”

In een laatste poging probeert de kleinzoon nog een keer uit te leggen wat wij vandaag in Den Olm kwamen doen. “Vroeger zei ge altijd: ‘da’k u maar nie in de gazet zie, want dan weet ik dat ge iets mispeuterd hebt’. Maar binnenkort staan wij samen in de gazet, hé.” Grootmoe lacht opnieuw, maar heeft geen idee.

18.00 uur: De grote gom

Voor de bewoners is het alweer slapenstijd, maar voor de documaker begint een nieuwe dagtaak. In zijn kamertje op dezelfde gang van Grootmoe laadt hij straks alle opnames in die hij vandaag gedraaid heeft.

Een dag in Den Olm is heftig. Bemoedigend, dat het leven niet voorbij hoeft te zijn, ook al laat het geen herinneringen meer na. Maar ook bikkelhard. Zelden besloten wij een reportagedag met zo’n triestig gevoel. Om dan weer gelukkig terug te denken aan die man in het zwembad, met de grootste smile ooit.

Beeld Tine Schoemaker

Middenin zijn maand in het woonzorgcentrum kan Wannes Deleu al wel een doordachte balans opmaken. “Tot voor kort dacht ik over mensen met dementie als mensen bij wie een groot deel van hun herinneringen, hun verleden is gewist. Sinds ik hier ben, besef ik dat het langs twee kanten een grote gom is. Verleden en toekomst worden weggevaagd. Ze weten niets meer van gisteren, maar ook niet wat morgen brengt. Ze kunnen geen plannen meer maken. Maar wat we dreigen te vergeten, is dat ze wel degelijk iets hebben aan het nu.” Of zoals ze even verderop in Boom zeggen: today is a gift.

Voor ik het vergeet, vanaf 7/1 elke maandag om 21.30 uur bij Eén.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234