Zaterdag 26/11/2022

InterviewBjörk

Een boodschap van Björk aan Björk: ‘Met mijn songs leer ik mezelf de persoon te worden die ik wil zijn’

Björk tijdens een optreden in augustus in Bergen, Noorwegen. Beeld Santiago Felipe / Redferns
Björk tijdens een optreden in augustus in Bergen, Noorwegen.Beeld Santiago Felipe / Redferns

Haar nieuwe album, Fossora, is een opdracht van Björk aan zichzelf: songs schrijven is voor de IJslandse zangeres een manier om zichzelf te verbeteren. Door eindelijk eens op te houden een ‘optimismefascist’ te zijn, bijvoorbeeld.

Pablo Cabenda

De lockdown? Björk (56) had er geen moeite mee. Om twee redenen, zegt ze. “IJsland is een eiland. Om verspreiding van het virus tegen te gaan, was de belangrijkste maatregel het sluiten van de grenzen. De horeca hoefde niet rigoureus dicht zoals in de rest van Europa. We waren lang niet zo zwaar getroffen als andere landen. En ik vond het heerlijk dat ik na jaren de wereld over zwerven nu eens gewoon op één plek kon blijven. Ik heb, geloof ik, niet zo’n lange tijd achtereen thuis gezeten sinds ik 16 was.”

Daar komt bij dat Björks dochter, Ísadóra (of Doa), het nest definitief had verlaten. De 19-jarige had haar school in Brooklyn afgemaakt en ging zich verder wijden aan haar eigen film- en muziekcarrière. Björks moeder, Hildur Rúna, was een paar jaar eerder overleden na een lang ziekbed. Er was een nieuwe fase aangebroken in het leven van de IJslandse zangeres, de ongekroonde koningin van de alternatieve pop sinds haar debuutalbum Debut (1993). Een fase die haar alle ruimte liet om zichzelf te warmen aan haar covidbubbel in Reykjavik. “Je weet wel, thuis hangen met vrienden, je zelf overgeven aan al die simpele huiselijkheden. Als muzikant vang je daar slechts een glimp van op als je van een vliegveld een stad inrijdt en je de huizen inkijkt.”

Ze noemt haar nieuwe, tiende album, Fossora, dan ook een soundtrack om te clubben in je eigen woonkamer, zoals ze zelf placht te doen tijdens de lockdown. “In een klein groepje, want dat mocht, naar een restaurant, om wat te drinken. Vervolgens gingen we vroeg weg en belandden we uiteindelijk bij mij thuis.”

Er volgde meestal een uurtje aan gesprekken en achtergrondmuziek, waarna iedereen even dj mocht spelen. Er schalde techno en gabber door huize Björk tijdens de pandemie.

“Om halftwaalf lag ik al in bed. Ik ben dol op zo’n sfeer waarin je je eigen gecomprimeerde feestje kunt organiseren volgens je eigen luimen. Ik wil niet dansen tot 3 uur ’s ochtends. Tussen 8 en 10 is veel beter, dan heb je nog volop energie.”

Maar of Fossora daarmee ook een partyalbum is? Er staan samenwerkingen op met het Indonesische duo Gabber Modus Operandi, dat traditionele Indonesische klanken vermengt met, juist ja, gabber. Dat zorgt hier en daar voor harde klappen. Maar Björk heeft voor een groot deel de 80 bpm gehandhaafd, het tempo waarop ze tijdens de lockdown op het strand van Reykjavik wandelde.

Een album in aardetinten

Dan is er de geur van vochtige grond die van het album opstijgt, en waar de titel ook naar verwijst. Björk heeft Fossora gekleurd in de aardetinten van zes basklarinetten. Het woord fossora is dan ook verwant aan het woord fossiel, en een verzonnen vrouwelijke vorm van het Latijnse woord voor graver.

Op de plaat weven blazers of strijkers melodische structuren die zich almaar herhalen zonder zich veel van een songstructuur aan trekken. Eerder dienen ze als de inbedding van die o zo herkenbare, voortgestuwde, geëxalteerde zang. Daar weer onder zit de hoekige ritmiek waarin elektronische beats en die klarinetten de bas en basis verzorgen.

null Beeld

Tekstueel is ook een neiging tot aardsheid te bespeuren: het verlangen naar huiselijkheid in ‘Her Mother’s House’, of het pleidooi voor meer verbinding in het door trage gabberbeats opgeluisterde ‘Atopos’. En het laag-bij-de-grondse gescharrel in de muziek heeft ook met een persoonlijkheidstrekje van Björk te maken.

“Ik heb de neiging om per album muzikale extremen op te zoeken en me daarin te verliezen. Doordat ik op Utopia, mijn voorgaande album, zoveel fluiten gebruikte, had het geen bas, geen bodem. Alles zat in de lucht. Daarna wilde ik helemaal de andere kant op. Het gaat vaak niet dieper dan een kind dat een rood kleurpotlood heeft ontdekt, daar alles mee kleurt tot het verveeld raakt, en vervolgens obsessief met blauw aan de slag gaat.”

Maar dat muzikale obsessieve sluit de uitdrukking van een diep gevoeld verlangen naar connectie niet uit. Op ‘Atopos’ zingt ze dat onze verschillen te irrelevant zijn om de band met elkaar niet aan te gaan en dat we ze vooral niet als excuus moeten gebruiken. Gevolgd door de waarschuwing: “If we don’t grow outwards towards love, we’ll implode inwards towards destruction.”

Eeuwige optimist

Maar daar leest ze eerder zichzelf de les dan de rest van de wereld. De boodschap van Björk aan Björk. Want, “songs schrijven is soms de manier om mezelf beter te leren kennen en geestelijk te groeien. Het is alsof ik mezelf probeer te leren de persoon te worden die ik wil zijn. Mijn manier van zelfverbetering.”

Luister naar ‘Victimhood’. Een nummer dat tot stand kwam na het beluisteren van een psychologiepodcast op een van haar strandwandelingen. Björk zingt letterlijk dat ze klaar is om het slachtofferschap van zich af te werpen.

“Ik leer altijd wat van die podcasts. Ik heb altijd van mezelf geweten dat ik een eeuwige optimist ben. Zo iemand die het op zich neemt om de ander op te vrolijken no matter what. Als het niet lukte, voelde ik me tekortgedaan en gleed in de slachtofferrol.”

Maar ze heeft geleerd dat iemand met een manische vrolijkheid een bron van ergernis kan zijn voor vrienden en familie. “Je kunt iemand met een depressie niet opbeuren met: ‘Kom op, alles is fantastisch’. Dat werkt averechts. Dan ben je een optimismefascist.”

Ze heeft het vaak genoeg geprobeerd met haar moeder Hildur Rúna, die onder sombere buien leed en in 2018 op 72-jarige leeftijd overleed. Die moeder heeft nu een prominente plek gekregen op Fossora,.

Björk zong in 2011 in het nummer ‘Quicksand’ al over haar moeder, die toen een hartaanval had gekregen en die ze probeerde te behoeden voor de duisternis.

Our mothers’ philosophy
It feels like quicksand
And if she sinks
I’m going down with her

“Mijn moeder was eigenlijk een zwartkijker met idealen. Iemand die doelen nastreefde, maar ook zei dat het allemaal toch slecht zou aflopen. En als zij weer eens zo’n negatieve bui had, dan deden we altijd weer een ritueel dansje van argumenten met haar in de rol van pessimist en met mij als optimist.”

De dochter heeft nu twee nummers aan de moeder gewijd, de vrouw over wie Björk zegt dat zij ontzettend veel heeft gehad aan de vrijheden die haar moeder heeft bevochten. Een non-conformist was ze, een hippie-homeopaat die zich van Björks vader liet scheiden toen haar dochter 1 jaar was.

Björk: “Er werd van haar verwacht dat ze geen enkele ambitie buitenshuis had en huisvrouw zou worden. Maar ze vertikte het en onttrok zich aan het patriarchaat door in haar uppie met twee kleine kindertjes een appartement in een buitenwijk van Reykjavik te huren.”

Sorrowful Soil, dat als ondertitel Een lijkrede voor Hildur Rúna meekreeg, was anderhalf jaar voor haar overlijden geschreven. Toen het al duidelijk werd dat ze ‘het laatste hoofdstuk van haar leven’ was ingegaan.

Naast de troostende woorden “you did well, you did your best” maakt de zangeres ook melding van een nogal formeel biologische feit: dat “een vrouw in haar leven zo’n 400 eicellen aanmaakt, maar dat vaak twee of drie daarvan zich uiteindelijk nestelen.”

null Beeld

“Dat is geboren uit de associatie die ik had met een bekende maar curieuze IJslandse folksong waarin het leven van de overleden held heel formeel wordt opgesomd. Niet poëtisch of romantisch, zoals je verwacht, het is meer een lijstje van feitelijke mededelingen als van de burgerlijke stand: hij is dan en dan geboren en kreeg zo en zo’n baan. Het klinkt zakelijk en patriarchaal. Ik vroeg me af hoe ik een lijkrede voor mijn moeder zou kunnen maken, maar dan vanuit een biologisch matriarchaal standpunt. Ik vond het wel geestig, maar ik heb een vreemd gevoel voor humor dat niemand snapt.”

Heidense begrafenis

‘Ancestress’ (‘voormoeder’) wordt “een grafschrift voor Hildur Rúna” genoemd. Het heeft de statige, voortschrijdende samenzang van een hymne, begeleid door snaren en bellen. Het is Björks poging om haar moeder op de juiste wijze eer te bewijzen, nadat ze aan de begrafenis tegenstrijdige gevoelens had overgehouden.

“Mijn onvrede daarmee kwam voort uit het feit dat ik er met een oog van een entertainer naar keek en allerlei tekortkomingen zag. Niet dat mijn moeders begrafenis een perfecte show moest zijn, maar ik wilde dat het was zoals mijn moeder het had gewild.”

En er was nog wel speciaal een priester in de Noorse mythologie – “Je weet wel, van Thor en Odin” – ingehuurd, voor een ceremonie die paste bij haar niet-kerkelijke, non-conformistische moeder.

“Maar een priester is ook vaak iemand die de overledene zelf nooit ontmoet heeft of niet eens kent, en in zijn rede ook maar lukraak dingen aanhaalt uit haar leven. Het had allemaal zo weinig met haar te maken. En dan was de dienst ook nog eens in de kerk. Niet eens in de open lucht, zoals dat zou moeten bij zo’n heidense begrafenis.”

‘Ancestress’ was haar manier om de de ceremonie over te doen. Dus zingt ze nu:

When I was a girl she sang for me
In falsetto, lullabies with sincerity
I thank her for her integrity

Of het verlies van haar moeder en het opgroeien van haar dochter haar hebben beïnvloed als songschrijver?

“Dat is dus eigenlijk zo’n vraag over hoe je beeld van je ouders is veranderd nadat jezelf kinderen heb gekregen, toch? Die spiegeling van je ouders in jezelf en van jezelf in je kinderen. Poeh, ik denk dat ik daar aan één album niet genoeg voor heb. Die bewustwording daarvan is een steeds voortgaand proces. Ik denk dat ik daar pas aan het eind van mijn leven een antwoord op kan geven.”

Het nieuwe album van Björk, Fossora, is uit bij One Little Independent Records.

Nog eens: de begrafenis

In de video van het nummer ‘Ancestress’ doet Björk een nieuwe poging haar moeder de laatste eer te bewijzen. De zangeres gaat een heidense begrafenisprocessie in rood voor, in een glooiend, winderig landschap. Aan het eind van het nummer legt de groep rouwenden de acteur die Björks moeder speelt te ruste onder een open IJslandse hemel.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234