Zondag 16/05/2021

RecensieBoeken

Echt opgewonden van haar raakt de beer niet in ‘controversieelste roman uit Canada ooit’

null Beeld AFP
Beeld AFP

Een eenzame academica vat een onpeilbare liefde op voor een tamme beer, tot de wellust de overhand neemt. Beer, de controversiële roman uit 1976 van Marian Engel, nu in het Nederlands, derangeert.

Laten we een kat een kat noemen: romans over de vleselijke liefde tussen dier en mens zijn geen courant verschijnsel op het doorsnee-nachttafeltje. Het genre behoort eerder tot het terrein van het onuitspreekbare, ja, meestal zelfs tot de buitenissige gebieden van de pornografische obscurantie. Niettemin verdient de herontdekte cultroman Beer (1976) van de Canadese Marian Engel (1933-1985) veel beter dan dat. En hij staat bovendien in een lange traditie.

Sla er maar eens Lief dier (1992) op na van bioloog Midas Dekkers waarin hij – nooit te beroerd voor een heikel onderwerp – bestialiteit in geuren en kleuren uitvlooit. Drommen kunstenaars lieten zich door de eeuwen heen inspireren door de scandaleuze omgang tussen mens en dier, goed voor een eindeloze stroom prenten, volksverhalen, mythen en sagen. U kent toch ook het zo vaak geadapteerde sprookje La Belle et la Bête (1740)? Of de beroemde prent van Hokusai, De droom van een vissersvrouw (1814), waarop een Japanse vrouw zich door een inktvis laat bevredigen? In de Nederlandse literatuur zorgde Gerard Reve dan weer voor ophef met de beruchte ezelscène uit Nader tot U (1966). Het hoofdpersonage wordt daarin bezocht door God in de vorm van een ezel, om Hem vervolgens op zijn slaapkamertje ‘drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening te bezitten’. Na een proces wegens godslastering kreeg Reve de vrijspraak.

Weet zoöfilie nog steeds voor polemiek te zorgen? De verschijning van Beer kan de proef op de som zijn. Aangekondigd als ‘de controversieelste Canadese roman’ ooit, beleeft de compacte vertelling sinds een virale meme in 2014 een mondiale revival. Met dank ook aan Margaret Atwood, die het ‘een vreemd en heerlijk boek’ vond.

Marian Engel, 'Beer', Koppernik, 144 p., 17,50 euro.Vertaling Barbara de Lange Beeld Humo
Marian Engel, 'Beer', Koppernik, 144 p., 17,50 euro.Vertaling Barbara de LangeBeeld Humo

Beer – met op het omslag een haast lieflijke tekening van Edvard Munch – begint een tikje gezapig. We maken kennis met studax Lou, een 27-jarige onderzoekster op het Historisch Instituut in Toronto, die prima op haar eentje gedijt maar wel het idee heeft dat ‘het leven een pik op haar heeft’. Bovendien was ‘het alsof mannen wisten dat ze koudvuur in haar ziel had’.

Ze is er niet rouwig om dat ze voor het zomerseizoen naar Cary’s Island kan verkassen, een eilandje in een rivier in Noord-Ontario. Daar moet ze de nalatenschap uitpluizen van ene Colonel Cary, van wie de rijkelijke bibliotheek aan het Instituut is nagelaten. Lou resideert in de prachtige, achthoekige woning. Maar er blijkt ook een tamme, bruine beer achter het huis te vertoeven. Lou weet aanvankelijk niet wat ze ervan moet denken: ‘Het idee van een beer vond ze heerlijk elizabethaans en exotisch.’ En ‘ze vroeg zich af of de beer aangenaam gezelschap zou zijn’.

Lichaam exploreren

Stapje voor stapje groeit de fascinatie. Lou en de beer lijken elkaar af te tasten en te begluren. Maar het is ‘geen knuffelbeer, geen Poeh-beer, geen souvenirkoalabeer’. Het is ‘een echte beer’. Soms zit hij ‘als een bijziende baby vredig in het water te genieten’. Ontbolstert er iets ‘moederlijks’? Van een honderdjarig oud besje, dat de beer van haver tot gort kent, krijgt ze de raad om zich samen eens te ontlasten. Accuraat en toch beeldrijk vat Engel de toenemende verwarring én ontluikende verlangens van haar nochtans gereserveerde hoofd­personage, terwijl zij ijverig de bibliotheek inventariseert.

Wanneer – na een lange aanloop – de vrouw zich aan de beer vergrijpt en hem haar lichaam laat exploreren, besef je dat dit zo en niet anders kon gebeuren, ja, met vanzelfsprekendheid, ‘met ongekende, pure hartstocht’. Maar wat kolkt er onder het oppervlak? ‘Er zat iets agressiefs in haar dat altijd te ver ging.’ Echt opgewonden van haar raakt de beer trouwens niet, zelfs niet als ze zich met honing insmeert. Maar ze projecteert wel haar fantasieën op hem. Wat had ze trouwens gedacht, zij, ‘stomme decadente stads­trutje’, als de logge viervoeter dan toch zijn klauwen uitstrekt?

Wil Engel een feministische ‘empowerment’-boodschap meegeven? Wat betekent Lous verlangen naar puurheid? Beleeft ze vooral een bevrijdende rite de passage? Heeft ze de beer, die ‘dikke, vreemde, atletische ledenpop’, misbruikt?

Kort daarna verlaat Lou het eiland. En Beer laat zich niet voor één gat vangen. Er blijft iets raadselachtigs rondom deze verduiveld goed geschreven roman hangen, beladen met meerduidige symboliek. Een fabel of een parodie? Engel brengt onze zekerheden aan het wankelen, niet zonder een elegante en erudiete speelsheid in haar schriftuur. Teder én scabreus, ja, het kan wel degelijk samengaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234