Zondag 14/08/2022

ExpositieAlbrecht Dürer

‘Dürer was hier’: de Prince van de renaissance krijgt expo in Aken

De heilige Hiëronymus in zijn studeervertrek', 1521. Het schilderij is zo invloedrijk dat het op de expo een aparte zaal krijgt Beeld Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon / Bridgeman Images
De heilige Hiëronymus in zijn studeervertrek', 1521. Het schilderij is zo invloedrijk dat het op de expo een aparte zaal krijgtBeeld Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon / Bridgeman Images

De rondreis van Albrecht Dürer door de Nederlanden in 1520 en ’21 is de geknipte aanleiding tot een indringende radiografie van de renaissancemeester. De expo is véél meer dan een geïllustreerd reisverslag. Je leert er Dürer de kunstenaar volledig te doorgronden.

Christophe Verbiest

“Op zondag na Maria Hemelvaart heb ik de grote processie gezien van de Onze Lieve Vrouwe kerk in Antwerpen, waarbij de hele stad aanwezig was.” (uit de Nederlandse vertaling van Dürers dagboek, verschenen in 2008 als ‘Reis naar de Nederlanden’)

Op 12 juli 1520 tijgt de 49-jarige Albrecht Dürer samen met zijn echtgenote Agnes en de dienstmeid Susanne naar Antwerpen. De stad wordt de uitvalsbasis van een rondreis door de Nederlanden (Mechelen, Brussel, Zeeland,…) die ruim een jaar zal duren. Het is niet ongewoon dat kunstenaars andere lucht opzoeken. Om inspiratie op te snuiven of om hun werk te verbreiden. De reis van Dürer is veel meer van dat. Ze valt nog het best te vergelijken met een tournee van een popster. En niet zo maar één, want Dürer is de populairste kunstenaar van zijn tijd. De Prince of de Beyoncé van de renaissance.

'De Dom van Aken', 1520 Beeld The Trustees of the British Museum
'De Dom van Aken', 1520Beeld The Trustees of the British Museum

Dürer is bekend om zijn schilderijen, zoals zijn bijna fotorealistische aquarel Jonge haas, een Adam-en-Eva-diptiek of zijn vele zelfbewuste, vrijmoedige zelfportretten, waarop hij zich zonder schroom afbeeldt als een Jezusachtige figuur. In de 16de eeuw wordt er in het beste geval verteld over die doeken, dun gezaaid zijn zij die ze daadwerkelijk onder ogen krijgen. Dürers geluk is dat het een tijdperk is waarin grafiek zoals houtsneden en kopergravures opgeld doet. Hij weet die als geen ander te gebruiken om zichzelf te promoten én er een flinke stuiver aan te verdienen. Zo wordt zijn werk, met dat kenmerkende AD-monogram, via massaproductie – al is ‘massa’ naar hedendaagse normen een zeer relatief begrip – over heel Europa verspreid. Koning, keizer, admiraal, Dürer kennen ze allemaal.

Pfennig in twee bijten

“Ik heb 2 Philipsgulden gewisseld voor eten en drinken. Ik heb de vrouw van de apotheker 10 stuivers gegeven voor een klysma. De monnik, bij wie mijn vrouw biecht, heb ik 8 stuivers gegeven.” (uit Dürers dagboek)

Tijdens die reis naar de Nederlanden houdt Dürer een dagboek bij waarvan een kopie bewaard is. Daarin noteert hij consciëntieus zijn ontmoetingen en financiële verrichtingen, tot en met de kleinste fooi – hij heeft de reputatie een pfennig in twee te bijten. Zelfs als hij een cadeau geeft noteert hij nauwgezet hoeveel het waard is. Uit dat reisjournaal weten we dat hij kunstenaars bezoekt of de door hem hooggeschatte humanist Erasmus. Ook de kopers van zijn werk krijgen een vermelding, uiteraard met gewag van de opbrengst van de transactie. Opvallend is dat hij zijn adoratie voor Luther ongebreideld de vrije loop laat. Wellicht in de wetenschap dat zijn tijdgenoten die lofzang op de door sommigen als ketter beschouwde kerkhervormer niet onder ogen zullen krijgen.

Vijf eeuwen later wordt Dürers rondgang door de Nederlanden herdacht met de uitgebreide expo Dürer was hier. Een reis wordt legende in het Suermondt-Ludwig Museum in Aken. Bijna tweehonderd objecten worden tentoongesteld: een negentigtal kunstwerken van de meester zelve, bijna evenveel van tijdgenoten (Bernard van Orley, Hans Holbein de Jonge, Lucas Cranach de Oude) of kunstenaars die door hem beïnvloed zijn (Marinus van Reymerswale). Maar evengoed een aantal objecten, zoals de factuur voor een overnachting in een herberg in Bamberg. De expo is véél meer dan een geïllustreerd reisverslag. Je leert er Dürer de kunstenaar volledig te doorgronden en het tijdvak waarin hij leeft wordt sociologisch en politiek geduid.

'De 'morin' Katharina', 1521 Beeld Raffaello Bencin
'De 'morin' Katharina', 1521Beeld Raffaello Bencin

Noeste werker

“Ik heb zorgvuldig een Hiëronymus in olieverf geschilderd en hem aan Rodrigo van Portugal geschonken; hij heeft Susanne een dukaat fooi gegeven.” (uit Dürers dagboek)

Dürer hangt in de Lage Landen niet alleen de toerist uit, maar hij is ook een noeste werker. Er hangen op de expo enkele tientallen werken die hij hier voltooid heeft. Veel tekeningen, in potlood of zilverstift, een relatief nieuw materiaal waarmee Dürer uitblonk. Verrassend genoeg is het belangrijkste werk een schilderij, De heilige Hiëronymus in zijn studeervertrek, voltooid in maart 1521. Het is zo invloedrijk dat het op de expo een aparte zaal krijgt. Dürer is de eerste die de kerkvader zonder kardinaalshoed afbeeldt. Dat is meer dan een detail, want de stille getuige van Luthers visie op Hiëronymus. Nog datzelfde jaar schildert Joost Van Cleve een kopie: minder fijnzinnig gepenseeld, een klassiekere compositie en, niet iedereen is even dapper, mét kardinaalshoed. Hoewel Dürers doek nog tot 1548 in Antwerpen makkelijk te bezichtigen is, heeft het gros van de navolgers – zo hangen er in Aken een hele reeks – zich op van Cleves kopie gebaseerd.

'De kop van een Walrus', 1521 Beeld The Trustees of the British Museum
'De kop van een Walrus', 1521Beeld The Trustees of the British Museum

Zeven jaar na zijn reis overlijdt Dürer in zijn geboorteplaats Nuerenberg. Hij is 56. Hoewel hij nooit in de vergetelheid raakt, zijn er periodes waarin hij plots weer extra voor het voetlicht komt, zoals de tweede helft van de 19de eeuw waarin schilders geregeld diens bezoek aan Antwerpen op doek stellen. Hij wordt daarop net niet als de Verlosser afgebeeld. Inderdaad, zoals hij zichzelf ook geregeld schilderde. Het bewijst eens temeer dat Dürer de hoeder van zijn eigen nalatenschap was en dat het beeld dat we van hem hebben door hemzelf geboetseerd is. Een echte popster, quoi.

Dürer was hier. Een reis wordt legende tot 24 oktober in het Suermondt-Ludwig Museum in Aken. Het gelijknamige boek is verschenen bij Ludion.

‘Adam en Eva’, 1504 Beeld Rijksmuseum Amsterdam
‘Adam en Eva’, 1504Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234