Donderdag 23/05/2019

Graphic Novel

Duits-Amerikaanse schrijfster onderzoekt Duitse identiteit: “Ik heb alleen haatmail van extreemrechts gekregen”

Nora Krug. Beeld RV Nina Subin

Een Duitse vrouw, getrouwd met een Joodse man uit New York, wil weten wat ‘Duits zijn’ vandaag nog betekent. Niet zo evident, want de Duitse identiteit is sinds de oorlog ietwat aangebrand. “Je kan geen vergiffenis vragen voor wat er gebeurd is, maar je kan er wel over praten.”

Jaren voor Nora Krug aan het boek Heimat begon, kwam ze een vrouw tegen in New York. Een Joodse vrouw, op het dak van een appartementencomplex.

- “Waar kom je vandaan”, vroeg ze.

-“Uit Duitsland”

-“Dat dacht ik al.”

De vrouw bleek een overlevende van het concentratiekamp Auschwitz. Ze was zestien keer aan de dood ontsnapt, omdat een kampbewaaktster haar op het nippertje had gered. Terwijl bij andere ontmoetingen in het buitenland Krug een ‘Heil Hitler’ naar haar hoofd krijgt geslingerd als ze zegt dat ze Duits is, of een keer is bespuwd, zegt de vrouw over haar ervaringen: “Dat was lang geleden.” 

“De ontmoeting heeft misschien maar vijf minuten geduurd,” zegt Krug, “maar is me altijd bijgebleven. Vooral omdat het zo onverwacht was, maar ook door haar verhaal, door de manier waarop zij erover sprak. Ze probeerde niet om mij schuldig te doen voelen. Ze vertelde gewoon wat haar was overkomen.”

Familiealbums

Het zijn zulke momenten geweest – want wat doe je dan als je als Duitser oog in oog staat met een overlevende van de Holocaust? – die Krug op weg hebben gezet om haar boek te maken, over wat Duitse identiteit vandaag nog betekent. Steeds met de vraag: hoe ga je om met het verleden van de Tweede Wereldoorlog? 

“In zekere zin is de oorlog eigenlijk altijd aanwezig in Duitsland”, zegt Krug. “Ook door alles wat we in Duitsland als kind moesten leren over de Holocaust. Natuurlijk dragen we als Duitsers wel een enorme verantwoordelijkheid om altijd naar het verleden te kijken.” Maar volgens Krug wringt er nog steeds iets. De Duitsers hebben de oorlogsmisdaden wel toegegeven, maar op zoek gaan naar wat de eigen verwanten hebben uitgericht, dat ligt nog steeds moeilijk. Daardoor weten veel Duitsers ook niet wat hun eigen familie toen is overkomen.

Om daarmee in het reine te komen, ging de schrijfster graven. In familiealbums, op rommelmarkten, in allerhande archieven. De toevallige ontmoetingen met mensen in haar eigen leven zetten Krug op weg om ook mensen te leren kennen uit het verleden, over wie ze hoogstens enkele verhalen had gehoord. Er is haar grootvader Willi, die voor de oorlog werkte hij bij een Joodse linnenhandelaar (tijdens de oorlog rij-instructeur werd voor de Wehrmacht en in Knokke is geweest). Maar er is ook haar oom Franz Karl, een soldaat die op zijn achttiende in Italië sneuvelde. Van hem heeft ze als kind ooit een opstel gevonden uit de lagere school. De titel: De Jood, een giftige paddenstoel.

Het Duitse collectieve geheugen

“Net zoals de giftige paddenstoel een heel gezin kan doden,” schrijft de jonge Franz-Karl in 1939, “zo kan de Jood een heel volk doden.” Het opstel krijgt een acht voor inhoud, een zeven voor spelling en zes voor handschrift.

“Ik was zeker nerveus over wat ik te weten zou komen”, zegt Krug. “Maar ik ben net naar het archief getrokken omdat ik echt meer wou weten. Ik had dit boek niet geschreven, als ik echt bang was, denk ik.” 

Beeld rv

Voor Krug blijkt het uiteindelijk mee te vallen. Heimat wordt het verhaal van een gewone Duitse familie en hoe die door de oorlog is geraakt. Ook wordt het een verhaal over hoe de auteur, die geboren is in 1977, nu nog met dat verleden worstelt. “Ik wou aan de rest van de wereld laten zien hoezeer de geschiedenis ingebed zit in het Duitse collectieve geheugen”, zegt Krug. “Maar ik wou ook een middel aanreiken om er mee om te gaan. Je kan geen vergiffenis vragen voor wat er gebeurd is, maar je kan er wel over praten.”

Vergangenheitsbewältigung

Daartoe vindt Krug moet ook de Duitse cultuur en taal, die door het naziregime besmet is, opnieuw opgeëist worden. In het boek spelen een aantal Duitse woorden een interessante rol: Vergangenheitsbewältigung, in het reine komen met het verleden, maar ook de titel Heimat, omdat die nog steeds een naziconnotatie oproept. “Voor de nazi’s impliceerde de term ook etnische zuiverheid”, zegt Krug. “Na de oorlog is het woord ook decennialang niet meer gebruikt. En mijn Duitse uitgever wou daarom zelfs eerst het boek niet uitbrengen onder die titel. Maar ik wilde de term net loswrikken uit de handen van extreemrechts. Iemand die zijn land waardeert, maar ook kritisch naar de geschiedenis kijkt, moet het woord kunnen gebruiken.”

Beeld rv

Wat er gebeurt als je op een verkeerde manier met het verleden omgaat, wordt in Duitsland dus ook steeds duidelijker. Het land werd deze zomer nog opgeschrikt door stevige rellen met extreemrechtse betogers in de stad Chemnitz. En de schuldkult, de schuldcultus, is ook iets waar het uiterst rechtse Alternative für Deutschland voortdurend op inbeukt. 

Dat het boek verkeerd zou overkomen was dan ook een grote zorg, moet Krug bekennen. “Ik wou niet dat het zou lijken alsof ik van de Duitsers nu de slachtoffers zou maken. Maar de reacties vanuit de Joodse gemeenschap zijn heel positief geweest. De enige haatmail die ik heb gekregen kwam net uit extreemrechtse hoek, waardoor ik ook zeker was dat het niet een verkeerde boodschap overbrengt.”

Na de publicatie van het boek heeft Krug de Joodse vrouw ook nog teruggevonden, na zestien jaar. Ze kon haar foto herkennen op Google en besloot haar op te zoeken. “Ik brak in tranen uit, toen ik haar weer ontmoette”, zegt Krug. “Maar toen ik haar later weer probeerde te bellen, was haar nummer afgesloten.” 

Alice Tenenbaum, de Joodse vrouw die in Auschwitz zo vaak nipt aan de dood is ontsnapt, is vorige maand – op 88-jarige leeftijd – overleden. 

Heimat. Terug naar het land van herkomst, Nora Krug, 284 pagina’s, 25 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.