Vrijdag 13/12/2019

De Kwestie

Drama in het Van Gogh Museum: hét schilderij was even weg

Zonder 'Zonnebloemen' was het maar een trieste bedoening in het Van Gogh Museum. Beeld Lex Van Lieshout / AFP

In Amsterdam halen ze opgelucht adem. Zonnebloemen van Vincent van Gogh is terug in het naar hem genoemde museum. Want als dat ene topwerk niet op zijn plaats hangt, mort het volk.

"Zonde! De bekendste werken hangen hier niet eens!" Kritische woorden in het gastenboek, van een boze bezoeker in het Van Gogh Museum. Hij of zij had ook een lovend kreetje kunnen neerpennen over de honderd kunstschatten die hier wél te bewonderen zijn. Maar het gemis van die ene vaas met vijftien zonnebloemen overschaduwde blijkbaar het hele bezoek.

"We krijgen zelfs schriftelijke klachten als één bepaald topwerk niet te zien is", vertelt Jort Slingerland, hoofd van de bezoekersservice van het museum. Begrijpelijk, als je van Shanghai naar Nederland bent gereisd om één keer in je leven alle toppers van Van Gogh te bewonderen. Maar de meeste klachten komen van het Nederlandse publiek. "Die zijn nu eenmaal mondiger", zegt Slingerland. De vele Chinezen, Japanners en Koreanen houden het bij een pruillip en een sad smiley op Instagram. "Aziatische toeristen zijn te beleefd om te klagen."

Bij het Van Gogh Museum zijn ze zich ervan bewust dat veel van de 1,9 miljoen bezoekers die ze hier in een jaar verwelkomen, alleen gefocust zijn op de meest iconische werken.

"In 2014 hebben we Zonnebloemen van januari tot april uitgeleend aan The National Gallery in Londen. Daar is toen veel reactie op gekomen. We hadden er niet over gecommuniceerd."

Waarom zouden ze ook? Met 200 schilderijen en 400 tekeningen heeft het museum genoeg in huis om de bezoekers een mooi overzicht te geven van Van Goghs leven en werk. Maar dat volstaat dus niet. Zonnebloemen, die we kennen van postkaarten en paraplu's, dié willen we zien. "Mensen zeiden: 'Als we dit hadden geweten, hadden we ons bezoek uitgesteld.' Sommigen vroegen hun geld terug. Daar hebben we belangrijke lessen uit getrokken. Blijkbaar vinden ze dat ene werk toch erg essentieel."

De Kwestie

Niet dé grote actualiteit van de week, maar toch een heikel topic in de marge: de Kwestie. Vandaag: het publiek schuift in drommen aan, maar het pronkstuk van het museum is er even niet.

Is het niet een beetje frustrerend, zo veel parels voor verwende zwijnen? "Persoonlijk vind ik veel andere werken mooier. Maar Zonnebloemen is iconisch geworden. Daar moeten we respect voor hebben."

Ze wisten dus dat er een kans was op heisa, nu de bloemen - 127 jaar oud en niet meer helemaal fris in bloei - naar een restauratieatelier moesten. "We hebben deze keer voor een transparante communicatie gekozen." In de wachtrij buiten werden mensen al gewaarschuwd voor Het Grote Gebrek. Aan de touroperators in China en Japan werden zelfs lang op voorhand brieven gestuurd: als u Zonnebloemen wilt zien, stel u reis dan maar even uit.

Voorlopig is er geen grote dip in de bezoekerscijfers te zien. "Maar we hebben ons enorm gehaast, zodat het werk op tijd terug is voor het hoogseizoen."

Beeld ANP

Vloek of zegen?

Hoeveel inspanningen ze hier ook leveren om de hele collectie tot haar recht te laten komen, uit onderzoek blijkt al jarenlang dat de meeste aandacht naar de topstukken gaat: Zonnebloemen uit 1889 - een van de zeven versies die Van Gogh schilderde - is in al zijn eenvoud de grote aandachtstrekker. Samen met De aardappeleters. Amandelbloesem. Het gele huis. Zelfportret. Mensen gaan voor de hits. De top 5. De Wikipedia van de kunsten. 'Waar is De sterrennacht?', horen ze hier elke dag aan de infobalie. Maar helaas pindakaas, het schilderij maakt deel uit van de vaste collectie van het MoMA in New York.

En toch is er hoop. "De gemiddelde bezoeker brengt twee uur door in ons museum. Dat is best lang."

Het kan voor musea een vloek en een zegen zijn om een topwerk in de collectie te hebben. In het Mauritshuis in Den Haag kunnen ze daar over meespreken. Meisje met de parel van Johannes Vermeer is zeker sinds de roman van Tracy Chevalier en de film met Scarlett Johansson, een van de bekendste doeken ter wereld. En dus het perfecte lokaas voor het kleine museum.

"De mensen komen voor het meisje, maar ze blijven voor de rest", zegt Koen Brakenhoff, marketingverantwoordelijke. "Veertig procent van onze bezoekers zijn Japanners en Amerikanen, zij komen enkel en alleen voor het meisje. Hopelijk pikken ze nog iets anders mee. Wij zien het als een uitdaging om mensen te overtuigen van onze andere kwaliteiten."

Tijdens de renovatie van het Mauritshuis ging Meisje met de parel op wereldtournee, naar Japan en de VS. In totaal trotseerden 2 miljoen mensen de lange wachtrijen om het werk van Vermeer te zien. "Dat heeft zijn sterrenstatus nog verhoogd."

In de buitenlandse communicatie wordt het populaire meisje volop uitgespeeld. Maar zodra je hier binnenstapt, is de boodschap duidelijk: "We willen haar geen voorkeursbehandeling ge-ven. Ze hangt hier in een zaal gewoon tussen andere werken van Vermeer. Dat is onze manier om het publiek duidelijk te maken dat de andere schilderijen even bijzonder zijn."

En toch komen heel wat toeristen alleen naar hier om even snel met het schilderij dat ze kennen uit de film een selfie te maken. "We moedigen dat ook aan. Het is de beste reclame die we ons kunnen wensen."

Beeld AFP

Lege muur

Iconische werken zijn items geworden op onze bucketlist, die we zo snel mogelijk willen afvinken. Terwijl je van echte kunstliefhebbers zou verwachten dat ze ook oog hebben voor de verborgen schatten, die nog niet als koelkastmagneet in onze keukens hangen. Zoals een echte fan niet naar een Neil Young-concert gaat om alleen even 'Rocking in the Free World' te horen. Hebben we nog wel aandacht en geduld voor meer dan de hits? Willen we nog verrast worden door het onbekende of willen we enkel consumeren wat we kennen en begrijpen?

In de Reina Sofía in Madrid holt iedereen naar de zaal met Picasso's Guernica. In het Vaticaans Museum word je overhoop gelopen door mensen die met een plannetje in de hand naar de Sixtijnse Kapel hollen. Zou The National Gallery in Oslo veel bezoekers trekken als De schreeuw van Munch er niet te zien zou zijn?

Het Louvre, het grootste en meest bezochte museum ter wereld, kreunt onder de lokroep van één diva. De 10 miljoen bezoekers per jaar worden hier met bordjes en pijltjes geholpen om recht op hun doel af te gaan. In de afdeling met oude Egyptische kunst kun je uren in je eentje rondwandelen, maar bij Mona Lisa staat elk moment van de dag een talrijk publiek. Wie geen 1,80 meter is ziet alleen bezwete nekken en paardenstaarten. Wie zich met ellebogenwerk tot op de eerste rij wringt, keert Mona Lisa meteen de rug toe. Om een selfie te nemen. Geen wonder dat ze een bedenkelijk monkellachje toont.

Slechts één ding scoort nog beter dan een topwerk. Nadat Mona Lisa in 1911 werd gestolen, stonden er lange rijen aan het Louvre. Het museum heropende na een week, een mensenmassa stormde naar dé plek waar het werk van Da Vinci had gehangen. Om te staren naar de lege muur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234