Donderdag 28/05/2020

Theater

'Domestica': waarom vechten we zo graag, vaak en gemeen in de liefde?

Elizabeth Taylor en Richard Burton als Martha en George in 'Who's Afraid of Virginia Woolf' uit 1966. De heftige relatie van de twee, op en naast het scherm, is legendarisch. Beeld kos

Van Medea tot Temptation Island: theaterstuk Domestica bundelt echtelijke ruzies door de eeuwen heen. Smeuïg, maar ook herkenbaar: waarom vechten we zo vaak, graag en gemeen in de liefde? 

Als zevenjarige jongen zat Valentijn Dhaenens vaak op de trap te luisteren naar het geruzie tussen zijn ouders. De jarenlange vechtscheiding leverde de acteur/regisseur van SKaGeN een knoert van een jeugdtrauma, maar ook een idee voor een voorstelling op. "Sinds mijn jeugd ben ik gefascineerd door partnertwisten", zegt Dhaenens. "Hoe ontstaan zulke ruzies? Waarom verval je altijd in dezelfde mechanismen? En vooral: wat kun je er aan doen?"

Hij heeft een tijd geprobeerd om stiekem familieconflicten te tapen, of woordenwisselingen van vreemden op de trein. Dat bleek tamelijk riskant, dus koos Dhaenens voor een bloemlezing van echtelijke ruzies door de eeuwen heen. Uit toneelteksten, of het echte leven. Van de Oude Grieken, Shakespeare en Dallas tot Liz Taylor versus Richard Burton en de 'talk to the hand' in Temptation Island. Het viel Dhaenens meteen op: de fictie haalt het bijlange niet van de realiteit. Conflicten in fictie zijn te rationeel, te gestileerd, te kunstmatig. "Tijdens echte ruzies maken we de meest ondoorgrondelijke sprongen en slepen we er de gekste dingen bij. Luister maar naar de scheldpartij van Mel Gibson op zijn ex op YouTube."

Gibson mag dan een geval apart zijn (de acteur laat zich wel vaker verleiden tot geraas), zelfs de minzaamste mens verliest al eens de controle tijdens een echtelijk conflict. Het ene moment is alles peace and love, het volgende ben je op elkaar aan het schelden om een opstaande toiletbril. Of volstaan vergeten inkopen voor een hoogoplopende discussie vol beschuldigende vingerwijzingen à la 'typisch jij', 'jij bent altijd alleen met jezelf bezig', of de ergste van allemaal: Je lijkt elke dag meer op je moeder'. Om je achteraf verbaasd en licht gegeneerd af te vragen hoe zoiets pietluttig zo snel is kunnen escaleren.

Goed nieuws: volgens UGent-professor Lesley Verhofstadt komt zoiets in de beste relaties voor. Want wat op het eerste gezicht een onnozele kleinigheid lijkt, zoals een glas teveel of gemiste afspraak, staat eigenlijk symbool voor een existentiële behoefte die een van de partners niet vervuld ziet. Wezenlijke noden als verbondenheid ("jij geeft niet meer om mij"), autonomie ("ik kan mezelf niet zijn bij jou"). "Als die niet vervuld worden, kwetst dat", zegt Verhofstadt. "Een ruzie is dan eigenlijk een poging tot genezing, of om toch te krijgen wat je nodig hebt."

Ontploffen

Ook Dhaenens herkende tijdens zijn voorbereiding steeds terugkerende oerthema's. Zo voelt Al in Married With Children zich gewoon onbegrepen door Peggy, en missen Othello en Medea verbondenheid. "Je hoort wel eens dat ruziën binnen een relatie eigenlijk om machtsverhoudingen draait. Je bestaat pas voor iemand als je in staat bent om die echt pijn te doen." De acteur/regisseur noemt zichzelf "een slechte ruziemaker". Het gevolg van zijn jeugd. "Ik probeer conflicten zo hard mogelijk te vermijden, ben als de dood dat onze dochter ons zou horen of zien. Met als gevolg natuurlijk dat de spanning zich soms ondraaglijk opbouwt, of dat ik overcompenseer en echt ontplof."

Huwelijk van Liz Taylor and Richard Burton, 1964. Beeld kos

Is ruzie per definitie slecht? Een vaak gehoord cliché is net dat het in een goede relatie van tijd tot tijd stevig moet kletteren. Dat lucht op. Een leven lang dingen opkroppen is vaak fataler voor een huwelijk, dan af en toe flink je gedacht zeggen. Zeker omdat het vaak gevolgd wordt door een passionele goedmaaksessie.

Ruziën binnen de relatie is onvermijdelijk, zegt Verhofstadt. "Het is te zeggen: in elke relatie zit je met de behoeftes, doelen en voorkeuren van twee individuen. Sommige dingen deel je, anderen niet. Het is onvermijdelijk dat er over de verschillen 'onderhandeld' wordt, al zijn daar verschillende manieren voor."

De vakwetenschap onderscheidt constructief ruzie maken en destructief. Genre: beneden de gordel, elkaar om ter hardst verbaal lynchen zonder dat de ander er een woord tussen krijgt. Temptation Island-stijl. "Maar als er genoeg positieve momenten tegenover staan is dat nog geen probleem", zegt Verhofstadt. "Enkel als het een herhalend patroon wordt, krijg een soort van zuigende negativiteit. Het gevoel dat je er niet meer uit geraakt."

Valentijn Dhaenens. Beeld Danny Willems

Echtelijke twisten zijn van alle tijden, ook al lijkt het soms alsof er meer ruzie wordt gemaakt dan ooit. Mede door het wegvallen van taboes en de emancipatie van de vrouw. "Als je ruzies in de kunsten erop naslaat, zie je echt hoe de norm opschuift", vertelt Dhaenens. "In Medea mochten personages nog rustig hun monoloog tegen elkaar afsteken. In Who's Afraid of Virginia Woolf in de jaren 60 begonnen de passief-agressief halve zinnen en stiltes. En anno 2016 schreeuwen personages gewoon door elkaar."

Dhaenens betrapt er zich soms op dat hij zich onbewust laat inspireren door fictieve ruziescènes. "Sommige mechanismen zitten zo in ons geheugen dat je ze bijna gaat naspelen. Net zoals je soms willens nillens gedrag van je ouders toch kopieert." Het antwoord op de vraag van 1 miljoen, hoe vermijd je dat je steeds in dezelfde patronen hervalt, biedt de fictie dan weer niet, stelde Dhaenens enigszins beteuterd vast. De wetenschap dan? Ook daar klinkt weinig opbeurend nieuws. Volgens expert John Gottman worden 69 procent van de echtelijke conflicten nooit opgelost.

Beeld uit 'Married With Children'. Beeld kos

Niet te veranderen

"De onderwerpen variëren, maar onze manier van ruzie maken is stabiel", zegt Verhofstadt. Lees: je kunt best voor eens en voor altijd de hoop opbergen dat je je man of vrouw kunt veranderen. "We zijn wie we zijn. Iemands persoonlijkheid is niet te veranderen."

Gelukkig is specifiek gedrag - beter leren luisteren, je lief laten uitspreken - wel degelijk te leren. En lopen de gemoederen toch hoog op, heeft Verhofstadt nog een eenvoudige doch gouden truc. "Zeker mannen zullen opwinding tijdens ruzies sneller als onaangenaam ervaren. In plaats van op iets te blijven hameren, las je beter een time-out in."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234