Dinsdag 22/10/2019

Opera

Decoratie of kunst? Twee Mozart-opvoeringen stellen vragen over het operagenre

"La Clemenza di Tito" van regisseur Michael Hampe. Beeld rv Annemie Augustijns

In Gent, Antwerpen en Amsterdam zijn deze maand twee totaal verschillende producties van dezelfde opera van Mozart te zien: La Clemenza di Tito, een weerbarstig meesterwerk. Gelegenheid om na te denken over de vele interpretatiemogelijkheden die opera biedt.

Een duffe ‘opera seria’, oftewel 'een barokke staatsieopera': dat is de reputatie die La Clemenza di Tito met zich meetorst. Nochtans is de opera, die Mozart in 1791 schreef ter gelegenheid van de kroning van keizer Leopold II als koning van Bohemen, een werk met grote psychologische kracht.

Clemenza vertelt het verhaal van Tito, een Romeinse keizer die een staatsgreep overleeft en besluit om de verrader, zijn beste vriend Sesto, níét ter dood te veroordelen. Twee jaar na de Franse revolutie was die vergevingsgezindheid brandend actueel, en ook vandaag zijn er voorbeelden te vinden van bewindslieden die wat meer empathie zouden kunnen gebruiken. 

Dezelfde operan, in een regie van Peter Sellars. Beeld RV Ruth Walz

Maar bij Opera Vlaanderen (★★☆☆) zoekt regisseur Michael Hampe geen hedendaagse referentie. Hij plaatst het drama in een ouderwets decor met keizerlijke meubels. Zijn lezing is vooral illustratief: als het Capitool brandt, worden er vlammen geprojecteerd, en de macht draagt de uniformen van de republikeinse garde. De lijdzaamheid en adoratie van het volk is in deze versie bijna stuitend.

Bij de Nationale Opera in Amsterdam (★★★★★) maakt regisseur Peter Sellars komaf met de kroningsidee en geeft hij een stem aan het volk. Er is geen Capitool, en Tito (een soort Nelson Mandela), Publio, Annio en Servilia zijn zwarte zangers. Want ook in het Westen moet een kleurling kunnen deelnemen aan de macht. Met bomrugzakken en -gordels verwijst Sellars bovendien naar Parijs en Brussel. Het klinkt misschien gek, maar het is hartverwarmend, verheffend zelfs.

Toch is La Clemenza di Tito geen zuiver politieke opera. Hij gaat ook over de dubbelzinnigheid van de menselijke gevoelens in onzekere tijden. Dat moet vooral blijken uit Mozarts muziek, die de wisselende emoties van de personages onderstreept. Bij Hampe zijn die personages eendimensionaal: Tito is de goedheid zelve, Vitellia is een serpent, Servilia een toonbeeld van reinheid, Publio alleen maar onderdanig. Alleen Sesto zwalpt. Maar naar zijn motivatie hebben we het raden.

De macht van vergeving

Sellars daarentegen ontleedt elke muzikale wending op haar emotionele inhoud. In één aria kan een personage haat, liefde, angst, woede en nog wat gevoelens uitdrukken – soms met één noot. En wij worden uitgenodigd om mee te voelen en te lijden. Met Tito bijvoorbeeld, die in een terroristische aanslag dodelijk wordt verwond en in het tweede bedrijf langdurig sterft in een ziekenhuisbed. Maar ook met de terrorist Sesto, zelfs als hij moordt uit overtuiging. En met Servilia, die wil liefhebben maar de wereld tegen heeft. Of zelfs met Publio en Vitellia, die zien dat de macht hen ontglipt. Is dat manipulatief? Kan zijn, maar Sellars gelooft rotsvast in de macht van vergeving.

Zelden was op twee opeenvolgende dagen te zien hoe uiteenlopend je een opera kunt interpreteren. Dat is op zich goed nieuws en toont aan dat meesterwerken zoals La Clemenza di Tito eeuwig anders kunnen zijn. Maar om belang te hebben, moet een interpretatie aan ons begrip en onze emotie appelleren. We moeten op het einde andere mensen zijn. Hampe illustreert een verhaal, Sellars houdt ons een spiegel voor en omarmt ons.

En nee, dit gaat niet om ‘traditioneel’ versus ‘modern’, maar om decoratie versus kunst. Wat deze twee opvoeringen ook aantonen, is dat de muzikale kant daarbij heel nauw samenhangt met de scenische. De twee dirigenten, Stefano Montanari en Teodor Currentzis, behoren beiden tot de jongere generatie en hebben een hoog popgehalte. Montanari zet er bij Opera Vlaanderen snel de beuk in en houdt nagenoeg constant een hoog tempo en een staalhard ritme aan. Barock-’n-roll, als het ware. Maar hij mist nuance, finesse, swing.

Teodor Currentzis bereikt in Amsterdam met zijn Russische koor en orkest musicAeterna wellicht de beste Clemenza die de laatste twintig jaar te horen was. Duizenden kleuren en nuances in de strijkers, haarfijne intonatie, een vrijheid in het ritme die aan de beste jazzmusici herinnert, een klarinettist die zelf een personage wordt, een ronduit goddelijke koorklank. En dat alles ten dienste van het drama dat Mozart in de muziek verborg.

Dus, ja: wij weten het wel.

De opera van Montanari/Hampe (★★☆☆☆) is bij Opera Vlaanderen te zien in Antwerpen van 23/5 tot 3/6. Bij De Nationale Opera in Amsterdam is de versie van Currentzis/Sellars (★★★★★) te zien tot 24/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234