Maandag 09/12/2019

Filosofie

"De vrijheid is een mokkel dat genomen moet worden op een matras vol lijken" en andere pittige citaten

Beeld Thinkstock

Wat is macht? Wie oefent ze uit, en hoe? Wanneer botst ze met onze vrijheid? In De mus vliegt waar ooit de adelaar zweefde haalt Willem Gooijer (1949) alles uit de kast om elk aspect van machtsvertoon te fileren.

Willem Gooijer, Nederlandse filosofiezoeker, gaat secuur te werk in zijn ontleding van macht. Eerst geeft hij een omschrijving van het begrip, vervolgens legt hij aan de hand van twee 'excursies' – de term leent hij van de Duitse cultuurfilosoof Peter Sloterdijk – zowel een aantal kernbegrippen als de bestaansgrond voor een ironische aanpak van zijn denkoefeningen rond macht uit. Ten slotte gaat hij op zoek naar figuren die op een of andere manier macht hebben uitgeoefend of voor een andere draai, een originele invalshoek of een nieuwe invulling hebben gezorgd.

Waarom bestaat Gooijers selectie alleen uit Europese mannen? En waarom begint hij in de Griekse klassieke oudheid en eindigt hij met de Franse Revolutie? Tussen haakjes: zijn volgende boek zal de 23 decennia na die omwenteling onder de loep nemen.

De auteur is zich bewust van de beperkingen. Toch hoopt hij dat zijn "volstrekt subjectieve" keuze voldoende diversiteit kan bieden voor "een generaliserende beschouwing over de wijze waarop mensen en staten zich ten opzichte van de macht hebben verhouden."

Een gerechtvaardigde hoop: met onder meer Plato, Cicero, Paulus, Abélard, Machiavelli, Luther, Spinoza en Rousseau zitten giganten aan boord.

Fortuin, Poetin en Trump

Gooijer neemt je mee op een fascinerende reis doorheen de geschiedenis van de macht, haar middelen en modi operandi. Hij springt daarbij regelmatig van de theorie naar de realiteit: naar de excessen van de DDR, of de vluchtelingencrisis, nepnieuws of de capriolen van Fortuyn, Wilders, Poetin en Trump.

Om zijn reflecties te toetsen (en soms te staven) roept hij de hulp in van ethici en historici, filosofen en theosofen, politiek theoretici en wetenschappelijk filologen, journalisten en economen. Gooijer bezit de gave om de opvattingen en commentaren van zijn filosofische en politieke kanjers in enkele puntige alinea's samen te vatten. Een pittig citaat schiet daarbij recht op het hart van hun stellingen.

"De vrijheid is een mokkel dat genomen moet worden op een matras vol lijken", aldus Louis Antoine Saint-Just, de ideoloog van het Schrikbewind tijdens de Franse Revolutie. "We kunnen ons eerder het einde van de wereld voorstellen dan het einde van het kapitalisme", schreef Slavoj Zizek, de Sloveense filosoof en cultuurcriticus. "Rijkdom die geen grenzen kent is te beschouwen als armoede", schreef de hellenistische filosoof Epicurus. "Een peinzend mens is een ontaard dier", een argument van verlichtingsdenker Jean-Jacques Rousseau. "De macht komt uit de loop van een geweer", volgens de communistische leider Mao Zedong. Gooijer zelf zit evenmin verlegen om een straffe uitspraak. Karel de Grote was een gewetenloze tiran. Luther was een machtspoliticus. De paus is een geloofsdictator. De moderne sociaalstaat is een roofdierstaat. Facebook is bedrijfsfascisme.

De striemende kritiek van Gooijer op onder meer het neoliberalisme, de verweving van politieke en economische belangen, de dictatuur van de economische groei en de globalisering doen vermoeden dat hij een doctrinair links discours voert. Niets is minder waar. Van meet af aan maakt hij duidelijk dat hij geen sluitende antwoorden kan bieden. Dat heeft alles met zijn ironische aanpak te maken. Ironie gebruikt Gooijer als een "filosofisch principe", een manier om de werkelijkheid "zodanig te kantelen dat de onderliggende échte werkelijkheid zichtbaar wordt". Of zoals schrijver P.F. Thomése (1958) het treffend uitdrukt: "Ironie verhoudt zich (...) tot het moralisme als het vraagteken tot het uitroepteken."

Gooijer is inderdaad zedenmeester noch betweter. Hij tast voortdurend meningen en concepten af en ontleedt de consequenties van daden en engagementen. Dat hij zich regelmatig tot forse beschouwingen bekent, betekent niet dat hij zich tot onwrikbare waarheden en verdicten laat verleiden.

De klacht van Richard III

Uiteindelijk kiest Gooijer toch de kant van filosoof en econoom John Stuart Mill en diens visie dat de mens geneigd is tot dominantie. Nu eens leidt die neiging tot goedbedoelde pogingen om zowel de vrijheid van het individu te garanderen als een eind te maken aan oorlog, onveiligheid en armoede, dan weer ontaardt ze in vrijheidsberoving, terreur en dehumanisering.

Gooijer is geen cynicus of fatalist. Een vooruitgangsoptimist al evenmin. De mens zal nu eenmaal tot het einde der tijden met zijn vrijheid en zijn angst voor vrijheid worstelen. De mus vliegt waar ooit de adelaar zweefde is een wel erg vrije vertaling van 'wrens make prey where eagles dare not perch' ('winterkoninkjes gaan op rooftocht waar adelaars niet durven neer te strijken'), een citaat van Richard Gloucester, de latere koning Richard III in het gelijknamige koningsdrama van Shakespeare. De hertog klaagde over de nieuwe tijd, waar het volk de pretentie had om zich met zijn meerderen te meten.

Bekent Gooijer kleur met de titel van zijn boek? Is hij van mening dat burgers en gezaghebbers, onderdanen en regeringen, horigen en bewindvoerders in een nooit aflatende strijd om de macht zijn verwikkeld? De neergang van democratische idealen en de groei van populistische partijen, autocratieën en dictaturen lijken hem gelijk te geven.

Willem Gooijer, De mus vliegt waar ooit de adelaar zweefde, Uitgeverij IJzer, 351 p., 29,50 euro.

Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234