Maandag 09/12/2019

Interview Les Misérables

‘De volgende Franse Revolutie zal vanuit de banlieues komen’

In de film toont Ly hoe drie politieagenten uit de bocht gaan tijdens een schermutseling met lokale jongeren. De beelden gaan viraal, en de buurt komt in opstand. Beeld RV ©srabfilms

Van de banlieue naar de Oscars: als er een regisseur die reuzensprong zou kunnen maken, dan wel Ladj Ly. Als zoon van Malinese immigranten groeide hij op in een ruige buitenwijk van Parijs, tussen politiegeweld en sociale mistoestanden. Zijn boosheid daarover verwerkte hij in zijn gelauwerde debuutfilm Les Misérables.

Een interview met de Franse regisseur Ladj Ly is niet zoals elk ander gesprek ter promotie van een film. Bij Ly geen gladde praatjes of vals geglimlach. Tegenover ons zit, daags na de première van Les Misérables in het mondaine Cannes, een man met een boodschap, en vooral een enorme boosheid.

Ladj Ly is 39, en gehard door het leven. In zijn geboortejaar 1980 nemen zijn Malinese ouders, een vuilnisophaler en een huisvrouw, hun intrek in een flatgebouw in Les Bosquets. Deze betonnen cité in de gemeente Montfermeil, enkele kilometers ten oosten van Parijs, werd ooit ontworpen als de woonwijk van de toekomst, maar verloedert stilaan tot een speeltuin voor heroïnedealers en gewelddadige politieagenten. Allesbehalve een rooskleurige omgeving om op te groeien, maar Ly wil er niet meer weg. “Ook toen de uitgeleefde woontoren waarin ik woonde werd gesloopt, ben ik gebleven”, vertelt Ly. “Ik heb gewoon opnieuw appartement gezocht in Les Bosquets. Want die wijk is mijn identiteit. Ik woon er al heel mijn leven, en ik film er al twintig jaar lang.”

Geïnspireerd door banlieuefilm La Haine – “toen we die film zagen, wilden we plots allemaal regisseur worden” – zet Ly halverwege de jaren 90 zijn eerste stapjes richting filmwereld bij het collectief Kourtrajmé (slang voor “kortfilm”). “Ik was 17 en mocht meespelen in Montfermeil-Les Bosquets, een kortfilm van mijn makker Kim Chapiron. Toen al wilde ik de leefomstandigheden in mijn wijk aan de kaak stellen via het medium film. Al heb ik later wel ingezien dat ik beter kon regisseren dan acteren. (lacht)”

Camera als geweer

Wanneer er in 2005 hevige rellen uitbreken in de banlieues, nadat twee jongemannen sterven bij een confrontatie met de politie, is Ly’s logische reactie dan ook niet om mee auto’s in brand te gaan steken, maar wel om zijn camera aan te zetten en alles vast te leggen. Het resultaat: de boeiende documentaire 365 jours à Clichy-Montfermeil.

Op een foto uit die periode, genomen door zijn toen nog onbekende vriend en wijkgenoot JR, houdt Ly zijn videocamera als een geweer voor zich uit. Dat die inderdaad een krachtig wapen kan zijn, blijkt in 2008. Ly is erbij wanneer politieagenten een geboeide jongeman in mekaar timmeren, en plaatst het filmpje op internet. Het veroorzaakt een schandaal. “Mensen hadden toen nog geen smartphones om alles te filmen, dus dat soort beelden was nog nieuw. Het was de eerste keer dat een politieman veroordeeld werd op basis van een onlinefilmpje”, herinnert Ly zich. “Dat voorval heb ik later als vertrekpunt gebruikt voor Les Misérables.”

Beeld RV ©srabfilms

In de film toont Ly hoe drie politieagenten uit de bocht gaan tijdens een schermutseling met lokale jongeren. De beelden gaan viraal, en de buurt komt in opstand. Dat de woede op het scherm zo rauw en authentiek aanvoelt, heeft er vast en zeker mee te maken dat Ly de film niet alleen in de banlieue, maar ook mét de banlieue maakte. “Bijna alle cast- en crewleden waren mensen uit de buurt”, vertelt Djebril Zonga, die een van de politiemannen vertolkt. “Ik ben zelf bijvoorbeeld opgegroeid in Montfermeil, ik ken Ladj al heel mijn leven. Hij is heel trouw: aan zijn vrienden, maar ook aan zijn buurt.”

Geen subsidieslurf

Het illustreert de tweevoudige intentie van Ly: geëngageerde kunst maken, maar ook actief het leven van zijn wijkgenoten verbeteren, door hen op te leiden en hen tewerk te stellen. “Ik zal me altijd blijven engageren voor mijn buurt”, zegt Ly. “Ik draai er al mijn films – ook mijn twee volgende langspelers, die ik al aan het schrijven ben –, en ik heb er samen met mijn vrienden van Kourtrajmé ook een filmschool opgericht. Iedereen is welkom, een diploma is niet vereist, en vooral: alles is volledig gratis. We zijn nog maar aan ons eerste jaar bezig, maar we hebben al 30 jongeren opgeleid. Nu willen we dat concept exporteren. Niet alleen naar de andere banlieues, maar ook naar vijf Afrikaanse landen.”

Op steun uit de subsidieslurf kan hij daarvoor niet rekenen. “Ik heb nooit een cent gekregen. We hebben al lang begrepen dat we van de overheid niets moeten verwachten”, zegt Ly laconiek. “Daarom doen we het gewoon zelf. We wachten al dertig jaar vergeefs op wat hulp van de staat, maar op een bepaald moment moet je kiezen: ofwel blijf je alles lijdzaam ondergaan, ofwel zet je de verandering zelf in gang. Wij kiezen voor het laatste. We trekken onze plan.”

Tegelijk blijft Ly nog steeds hopen op een reactie van de overheid. Zeker na de triomftocht van Les Misérables in Cannes – de film oogstte er vurig applaus, en de prestigieuze Juryprijs – zal het Elysée de problemen die Ly aankaart minder makkelijk van tafel kunnen vegen. “Deze film is bovenal een noodkreet”, zegt de regisseur, “gericht aan Emmanuel Macron en zijn regering. Ik heb de president ook een persoonlijke brief gestuurd om te zeggen dat ik het zou appreciëren als hij mijn film zou bekijken. Want hij lijkt in een bubbel te leven, hij is blind voor het lijden van zijn volk. Dat kan niet blijven duren. Daarom toon ik in mijn film hoe de jeugd in opstand komt. Ik ben er zeker van: de volgende Franse Revolutie zal vanuit de banlieues komen.”

Ladj Ly is 39, en gehard door het leven. In zijn geboortejaar 1980 nemen zijn Malinese ouders, een vuilnisophaler en een huisvrouw, hun intrek in een flatgebouw in Les Bosquets. Deze betonnen cité in de gemeente Montfermeil. Beeld AFP

Al 20 jaar gele hesjes

Waart de revolutie dan niet al een jaar lang door de Franse straten, gehuld in een geel hesje? “Natuurlijk. Maar in de banlieues zijn we in feite al twintig jaar gele hesjes. Al twintig jaar vechten wij voor onze rechten, en krijgen we van de politie rubberkogels in ons gezicht. Mijn vrienden en ik hebben allemaal littekens op ons lijf: de rubberkogel was in onze buurt de norm.”

Of Ly dan ook mee is gaan manifesteren met de gele hesjes? “Nee, dat niet. En ik heb het de jongeren in Montfermeil ook afgeraden. Want als banlieuesards zouden wij op de Champs-Elysées de eersten zijn die slachtoffer worden van politiegeweld. Maar natuurlijk heb ik wel veel sympathie voor de gele hesjes. We voeren dezelfde strijd. Vroeger was die alleen van toepassing op de banlieue, maar vandaag ziet heel Frankrijk af. Mensen staan om vijf uur ’s morgens op om te gaan werken, maar kunnen aan het eind van de maand geen eten meer kopen voor hun gezin. Dat is heel erg.”

Acteur Damien Bonnard, die ook een politieman speelt, noemt Les Misérables bikkelhard, maar ook hoopvol: “De film toont dat je in opstand kan komen als men je probeert te breken. En dat is precies wat Ladj Ly bewijst met zijn parcours: hij is opgegroeid in Les Bosquets, maar is er toch in geslaagd om Les Misérables te maken en ermee tot in Cannes te geraken.”

Meer zelfs: Ly zou weleens de reuzensprong van de banlieue naar de Oscars kunnen maken. Les Misérables werd gekozen als de Franse inzending voor de categorie Beste Internationale Film, en duikt in zowat alle voorspellende lijstjes op als een van de favorieten voor een nominatie – naast zwaargewichten als Pedro Almodóvar (Dolor y Gloria) en Bong Joon-ho (Parasite). Een Oscar op de schouw in een appartementje in Les Bosquets. Dat zou nog eens wat zijn.

‘Les Misérables’ speelt vanaf vandaag in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234