Donderdag 08/12/2022

Reeks9 klassiekers uit 1997

De verrukkelijke paranoia van Radioheads ‘Ok Computer’

Thom Yorke tijdens de opnames van OK Computer. Beeld Dead Air Space
Thom Yorke tijdens de opnames van OK Computer.Beeld Dead Air Space

In 1997 lijkt de mensheid verdoemd. Althans volgens Thom Yorke van Radiohead. De band stouwt zijn paranoia in de kwikzilveren songs van OK Computer, een album met de impact van een meteorietinslag.

Sasha Van Der Speeten

9 klassiekers uit 1997

Vijfentwintig jaar geleden, in het gezegende jaar 1997, zagen heel wat aardverschuivende platen het levenslicht. Deze zomer neemt De Morgen er negen onder de loep.

“Calm, fitter, healthier, more productive / A pig, in a cage, on antibiotics”. In ’97 ziet Thom Yorke ons versuft naar de staart van het millennium kruipen als mieren onder een allesverschroeiend vergrootglas. Wat Yorke betreft, zijn we slaven van fascistische ondernemingsbesturen, gebrainwasht door generische feelgoodtelevisie en migraineverwekkende billboards. Het internet staat in zijn kinderschoenen maar herbergt dan al volgens paranoïde complotdenkers een Orwelliaanse dreiging.

“No chance of escape”, zo declameert de enge robotstem uit ‘Fitter, Happier’ over een flard angstwekkend pianominimalisme. Frontman Thom Yorke schrijft het nummer met behulp van de SimpleText-applicatie op zijn Mac-computer. In wezen is het een sarcastische parodie op het dozijn zelfhulpboeken dat hij de maanden ervoor heeft verslonden.

OK Computer, Radioheads derde album, verklankt op weergaloze wijze de pre-millennium tension waarmee de Westerse wereld worstelt. Het jaar ervoor noemt triphopkeizer Tricky zijn tweede plaat naar het fenomeen: de onrust die gepaard gaat met het einde van een tijdperk. Met een technologische apocalyps die men aan de vooravond van de millenniumwissel ‘Y2K’ zal dopen. “Ik leefde met een gevoel van information overload”, zo verklaart Yorke zijn fin-de-siècle-angst in 2017 aan Rolling Stone, “wat ironisch is omdat het vandaag zoveel malen erger is”.

'OK Computer' van Radiohead. Beeld RV
'OK Computer' van Radiohead.Beeld RV

Depressieve robots

De impact van technologie op de mens huist op OK Computer onder de poriën van haast elke song. In de opener ‘Airbag’ blikt Thom Yorke terug op een auto-ongeval waarbij hij en zijn toenmalige vriendin bijna het leven lieten. Het zou hem opzadelen met een levenslange afkeer voor autorijden. “In a fast German car / I’m amazed that I survived / An airbag saved my life”, klinkt het. In ‘Lucky’ dwaalt hij gedesoriënteerd tussen de brokstukken van een vliegtuigcrash, in het etherische walsje ‘The Tourist’ maant hij ons aan ons leven niet te leiden als een manische toerist, gulzig schrokkend van micro-ervaringen, verslaafd aan dopaminekicks. In deze socialemediatijden doet de song aan als een profetie.

‘Paranoid Android’ ontleent zijn titel aan Marvin The Paranoid Android, de depressieve robot uit Douglas Adams’ The Hitchhiker’s Guide To The Galaxy, een roman waarin ook de uitspraak “Okay computer!” te vinden is. Radiohead keert in het nummer resoluut de rug naar de uitdovende Britpoptrend. ‘Paranoid Android’ doet zowaar aan de progrock van de jaren 70 denken, zij het vertimmerd door lieden die teveel Sonic Youth en The Pixies hebben geconsumeerd. Yorke schopt er wild om zich heen, snauwt naar egocentrische socialites die hij op bekakte Hollywoodfeestjes heeft ontmoet - “kicking, screaming, Gucci little piggy” - en smeekt in het angelieke slotstuk om verlossing. “Rain down / from a great height”, roept hij, smekend om loutering want misschien wil God de hele kloterij nog wel vergeven, misschien zelfs “the yuppies networking”.

De wonderlijk onthechte sound van OK Computer wortelt niet alleen in Yorkes getergde ziel maar ook in de opnamelocatie. Het Britse vijftal en zijn vaste producer Nigel Godrich stellen een mobiele studio op in St.Catherine’s Court, een 15e-eeuws kasteeltje in Bath. Volgens Yorke spookt het er, vooral in en nabij de bijgebouwde kerk waar nog oude grafzerken staan. De angstaanvallen waarmee de frontman kampt, nestelen zich diep in het weergaloze ‘Climbing Up The Walls’ - geen song maar een heuse psychose - met in de outro een cluster van hallucinante violen waarmee gitarist Jonny Greenwood de componist Krzysztof Penderecki eert.

Verdorven en verdoemd

De band experimenteert als gek met klanken, instrumenten en opnametechnieken en verliest er haast het noorden bij. Drummer Phil Selway stoeit met de krautrock van Neu! en Can. ‘Airbag’ drijft op funky knip -en plakwerk zoals dat van Dj Shadow. Het tedere ‘Subterranean Homesick Alien’ knipoogt naar Dylan maar haalt de mosterd eigenlijk bij de jazzrock van Miles Davis’ Bitches Brew. ‘Exit Music (For A Film)’ wordt oorspronkelijk geschreven voor de soundtrack van de film Romeo & Juliet van Baz Luhrmann, maar aardt perfect op het album dankzij zijn dwarse Ennio Morricone-vibe en Yorkes hartstochtelijke zangpartij. ‘Electioneering’, de enige volbloed rocksong op de plaat, trapt en klauwt naar de Tony Blairs van deze wereld: een inferno waar “riot shields, voodoo economics, cattle prods en the IMF” de plak zwaaien.

Niet alleen het voor die tijd gedurfde experiment maakt van OK Computer de ultieme klassieker uit de jaren 90. Ook zijn melancholische melodieën blijven tijdloos. Zoals die van het verraderlijke wiegeliedje ‘No Surprises’ of van het feeërieke ‘Let Down’. “Andy Warhol zei ooit dat hij soms van zijn eigen verveling genoot”, aldus Yorke in Humo in ’97. “Over dat type transitgevoel gaat ‘Let Down’. Je bent in een ruimte, je verzamelt allerlei indrukken, maar het voelt allemaal zo leeg aan. Je voelt je ver verwijderd van al die duizenden mensen die de aarde bevolken.”

Goed beschouwd ziet Yorke schoonheid in verdoemenis. Poëzie in verdorvenheid. Zoals in de man op het feestje uit ‘Karma Police’ die zoemt als een ijskast en klinkt als een slecht afgestemde radio. Of het meisje met haar Hitlerkapsel dat hem kotsmisselijk maakt. Maar dan volgt de kenschetsende, oer-Britse zelfrelativering, op een bedje van etherische synths. “Phew, for a minute there, I lost myself”, croont Yorke. Godzijdank.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234