Woensdag 23/10/2019

De Slimste Mens

De slimste seksist ter wereld?

Erik Van Looy Beeld screenshot VIER

'Ik ging onlangs voor een week naar India, tot dat ik dat las van groepsverkrachtingen. Toen heb ik er drie weken van gemaakt.' Zijn de moppen in De slimste mens geestig of seksistisch? 'Misschien moet iemand Erik Van Looy en co. eraan herinneren dat het ondertussen 2017 is.'

Dinsdagavond, een zeldzaam tafereel in de wereld van De slimste mens ter wereld. Drie vrouwen - Het journaal-anker Goedele Wachters, schrijfster Dalilla Hermans en actrice Frances Lefebure - nemen het tegen elkaar op. Meteen een mooie illustratie van het nieuws waar de quiz aan de start van het nieuwe seizoen mee uitpakte: dat de kandidaten voor het eerst bijna voor de helft uit vrouwen bestaan.

De jury is dinsdagavond wel mannelijk, in de vorm van Wim Helsen en Jeroom. Dat levert grappen op over wildplassen, zaadvlekken, de leeftijd van presentator Erik Van Looy en kakken in de douche van Erik Van Looy. En over vrouwen. Een bloemlezing:

"Drie vrouwelijke deelneemsters: zo zie ja maar, makkelijke vragen werpen vruchten af."(Jeroom)

"Ik ben niets aan het proberen hoor (bij Goedele). Dat zou ik nooit doen. Wie worsten koopt of met blondjes trouwt, weet nooit wat daar is 'ingedouwd'."

"Goedele, woorden kunnen niet beschrijven hoe mooi jij bent. Maar cijfers wel: zes op tien."

"Drie sterke vrouwen vanavond. Dus ik voorzie geen problemen, behalve als ze straks de parking uit moeten manoeuvreren."

"Weet dat de verliezer altijd welkom is in loge 6. Om te troosten."

"En de winnaar wordt daar ook gevierd. Goedele kan dan misschien komen filmen."

"Vrienden hebben me nadien op die uitzending aangesproken", zegt Dalilla Hermans. "Ik, die altijd ongezouten mijn mening geef, liet die seksistische moppen gewoon passeren. Maar tijdens de opname, die veel langer duurt dan de uiteindelijke uitzending, had ik dat gevoel gewoon niet. Er werden de hele tijd moppen gemaakt en toen viel me dat niet op. Na het zien van de aflevering wel: amai, dat was daar precies de ene vrouwonvriendelijke mop na de andere. Als ik het niet grappig vond, rolde ik met mijn ogen. Maar dat zie je niet altijd op beeld."

Goedele Wachters. Beeld RV Vier

Schietschijf

Annemie Struyf bond deze week de kat de bel aan. In een interview met De Zondag liet het tv-gezicht vallen dat seksisme de reden is dat ze niet meer in de jury van De slimste mens zetelt. "Ik zeg dat met de glimlach, want ik heb dat al die tijd graag gedaan, maar nu heb ik er geen zin meer in om bijna een uur lang seksistische opmerkingen over mij heen te krijgen", zei Struyf. Het ging dan vooral over haar leeftijd en stem. "Ik was daar, net zoals vele andere vrouwen, vaak de schietschijf van dat soort grappen."

De vrouwengrappen in De slimste menszijn al seizoenen lang de inzet van felle discussies. Te flauw, te voorspelbaar, of ronduit beledigend, klinkt de kritiek. Gewoon geestig en onschuldig, zeggen fans. En die zijn met velen. Als er elke dag zo'n miljoen mensen naar een programma kijken, kan het niet zo erg zijn, toch?

Van de vorige seizoenen zijn ons, naast de vele moppen over de tanden, leeftijd en films van presentator Erik Van Looy, de volgende klassiekers bijgebleven:

"Of ik troetelnaampjes heb? Vuile hoer. (...) Alle vrouwen zijn vuile hoeren."

(na vraag over de uitvinder van de pil die een man was) "Logisch, dat is te belangrijk, dat moet goed werken."

"Mocht je bevallen, dan is Sien Eggers een goede vroedvrouw. Jij kan toch goed wroeten in bed? Enfin, dat hoor ik toch van de meeste andere juryleden hier."

Maar een nieuw seizoen betekent ook een nieuwe schone lei? Zeker met een hernieuwde jury. Herman Brusselmans heeft plaats gemaakt voor Maaike Cafmeyer (die er eerder al bij was) en Karen Damen. Hoog tijd voor een frisse, nuchtere kijkersanalyse dus. Alweer, een korte bloemlezing van de jurygrappen:

(Of hij veel van de kandidates verwacht) "Ikzelf verwacht niet veel. Maar met een beetje geluk zijn er straks twee in verwachting van mij."

(tegen jurylid Karen Damen) "Kom we gaan poepen."

(na een quizvraag over orkaan Irma) "Heb jij al eens in een orkaan gezeten, Philippe?"

"Nee, maar wel eens in een Irma."

Juryleden: Wim Helsen en Jeroom. Beeld RV Vier

Nele De Kimpe, producer van De slimste mens, stoort zich er niet aan. Omdat er lang niet alleen met vrouwen gelachen wordt. Meer nog: er wordt met alles en iedereen gelachen. Van militairen tot Jezus: iedereen wordt door de mangel gehaald. "We blijven heel bewust investeren in een gevarieerde jury, waardoor er een grote afwisseling is tussen flauwe, grove, onnozele, mislukte en geweldige grappen. Ook over vrouwen. Maar minstens evenveel over mannen. Zeggen dat er over vrouwen geen grappen mogen gemaakt worden, zou pas betuttelend zijn, nee?"

We hebben de moppen, en het aandeel over vrouwen, niet geteld. En een rijke bloemlezing over de vele andere moppen had inderdaad ook gekund, grappen over de jury zelf, bijvoorbeeld, of over Erik Van Looy Maar volgens Xander De Rycke, comedian en bekend criticus van de quiz, gaat dat argument niet op. "Bij mijn weten staat de positie van de blanke man niet onder de druk en zal dat ook nooit het geval zijn. Bij vrouwen ligt dat wel anders." Volgens De Rycke bestaat er wel degelijk een verschil tussen vrouwonvriendelijke moppen en moppen over vrouwen. En ook hij heeft zich al schuldig gemaakt aan de eerste categorie, zegt hij. "Dat er wel degelijk iets droog was aan Frieda Van Wijck, maar dat het niet haar humor was. Stereotypen: daar ligt het verschil. Als ik nu grappen over vrouwen maak, dan liever met mezelf als dommerik in de hoofdrol."

Dat de discussie over de seksistische moppen in tijden van #metoo opnieuw losbarst, is geen toeval. Niemand die zal beweren dat een mopje maken hetzelfde is als in konten knijpen of erger, maar hier en daar klinkt wel de vraag of je met seksistische grappen een bepaald beeld niet mee versterkt. De Kimpe is van mening dat je een quiz moet loskoppelen van de realiteit. "Uiteraard vind ik niet dat een man dat tegen een vrouw mag zeggen. Of omgekeerd. Maar we zitten in een tv-studio en niet in het echte leven." Het zegt meer, vindt ze, dat De slimste mensal jaren vrouwen en minderheden in een voetlicht plaatst als goede quizzers. "Toch ook nog even herhalen dat Goedele acht deelnames achter de rug heeft en Dalilla op weg is naar haar vierde."

Dalila Hermans Beeld RV Vier

Iemand die dicht bij de quiz betrokken was, kijkt er nu anders naar. "Ik heb die humor altijd fel verdedigd, altijd gezwaaid met argumenten dat er fel gezocht werd naar vrouwen en minderheden, dat er zoveel mensen om moesten lachen. Nu besef ik dat vrouwonvriendelijke moppen, hoe onbedwingbaar geestig, eigenlijk not done zijn. Omdat sommige gevechten nu eenmaal nog niet gestreden zijn.

"Ik ben opgegroeid met het idee dat alle moppen, homofoob, racistisch of seksistisch, in een progressieve context moesten kunnen. En dus ook in het universum van De slimste mens. Maar die context is nu weggevallen, of toch, opgeschoven. Alleen: De slimste mens is niet mee opgeschoven. We zijn 2017. Misschien moet iemand De slimste mens daar aan herinneren. 'Erik, ooit gaan de dijken breken.' Nu, als je de kijkcijfers ziet, zit dat moment er nog niet snel aan te komen. De gemiddelde Vlaming is niet progressief, of daar toch niet zo gevoelig aan."

"Misschien zou het wel helpen als andere vrouwen ook zouden zeggen: 'Sorry, ik wil geen schietschijf meer zijn'", zei Struyf nog in De Zondag. Zelf deed ze dat evenmin toen ze de kans had geeft het ex-jurylid toe. Ze lachte mee, omdat ze niet als de seut wilde overkomen. Op de uitspraken van Struyf geeft De Kimpe liever geen commentaar. Wel zegt ze dat de productie erop toekijkt dat niemand met een slecht gevoel uit de studio vertrekt.

Saai, te ongeïnspireerd

Actrice Anemone Valcke ging als deelneemster wel tegen sommige grappen in, of deelde zelf een sneer uit. "Plastische chirurgie? Ik zou dat doen, Herman." "Ik heb veel gefilterd van mijn deelname", zegt Valcke nu. "'Och, het is niet beledigend bedoeld.' Maar dat doet er eigenlijk niet toe. Het gaat om mannen die zich sterker voelen door de draak met vrouwen te steken. Zo saai, te gedateerd, te ongeïnspireerd. Ja, vrouwen en mannen zijn anders en zien er anders uit. Geeuw. Hoe lang gaan we dat verschil nog benadrukken?

"Ja, als ik er nu aan terugdenk had ik beter een echt statement gemaakt na de zoveelste vrouwenmop. Maar je zit daar al wat zenuwachtig voor dat spel en je wilt niet humorloos overkomen."

Dalilla Hermans zei onlangs dat ze ook meedeed aan De slimste mens om het beeld van zichzelf bij te stellen, het beeld van 'boze vrouw' na enkele racismerellen waar zij mee op de barricaden stond. "Maar dat wil niet zeggen dat ik zal zwijgen als iets me niet zint. Ik zit daar echt als mezelf. Vrolijk, maar racistische moppen zou ik zeker een halt toeroepen. Een racistische mop kun je niet met een duidelijke blik afdoen. Maar bij vrouwenmoppen denk ik: twee keer met de ogen rollen, en klaar."

Frances Lefebure. Beeld RV Vier

Humor is subjectief, is een zin die vaak valt. Vrouwen die in het verleden deelnamen aan de quiz reageren dan ook verdeeld op de seksismekritiek. "Als ik iets grappig vond, lachte ik. Vond ik het flauw, zette ik mij erboven", vertelt Olga Leyers. "Die juryleden, die achter de schermen trouwens beleefd en poeslief waren, spelen ook een rolletje. Veel grappen gaan ergens gepaard met een compliment. Meisjes plagen, liefde vragen. Als kwetsend of intimiderend heb ik het nooit ervaren. Er werden ook grappen over piemels en kale hoofden gemaakt. Dat vind ik persoonlijk erger."

Open Vld-voorzitster Gwendolyn Rutten herinnert zich vooral van haar deelname dat de tranen soms van haar wangen stroomden van het lachen. "Met 'Gwendolyn, gaan we poepen?' hadden ze bij mij niet weggekomen, maar in mijn geval werd er niet op de vrouw gespeeld. Nu ik eraan denk: ik heb zelf een grove vrouwengrap gemaakt. Over de borsten van Lesley-Ann Poppe die toen naast mij zat. Je zit daar ook in een context waar iedereen erdoor wordt gesleurd."

"Als vrouwen Woestijnvis ervan beschuldigden een boysclubje te zijn, dat een jongens-onder-elkaarsfeertje in stand te houden, gaf ik altijd weerwerk", vertelt iemand die betrokken was bij de quiz. "Dat er toch ook veel vrouwen aan een programma als De slimste mensmeewerkten. Maar eerlijk is eerlijk: het blijven toch de mannen die het boeltje trekken en de moppen schrijven. Competitiemoppen noem ik ze, voor de luidste bulderlach. Daarom was een Annemie Struyf zo'n aanwinst: die bracht geen grappen met een begin of einde, maar was wel heel geestig."

Dit seizoen zetelen ook Karen Damen en Maaike Cafmeyer in de jury. "Maaike gaat mee in de humor van de mannen, getuige haar grap uit een vorig seizoen dat actrices aan rollen geraken door met de regisseurs te slapen. Kan het dan wel? Het voelt wat onecht." Karen Damen laat zich naar eigen zeggen niet leiden door verwachtingen of ideeën over zogenaamde mannen- of vrouwenhumor. "Ik ben trots dat ik als een van de twee vrouwelijke juryleden gevraagd ben. Ik hoor ook soms dat ik meer one of the guys ben, maar ik ben daar gewoon mezelf. Vrouwen willen gelijk behandeld worden, dan gaat dat ook op voor humor vind ik."

Bij het kijken naar De slimste mens betrapte ik me op ene dubbel gevoel. Ben ik zelf seksistisch als ik als vrouw luidkeels met sommige platte vrouwenmoppen lach? Ben ik een seut als ik andere vrouwenmoppen er fel over vind? De essentie van humor is net dat er geen grenzen aan zijn, zegt De Kimpe nog. Heeft ze gelijk? Wordt het niet net gevaarlijk om humor te gaan begrenzen, en waar trek je die grenzen dan? Aan het gebruik van humor zijn wel grenzen, geeft De Kimpe toe. Dat ze wel degelijk rekening houden met gevoeligheden. "En als een kandidaat onlangs een familielid heeft verloren dan houden we daar rekening mee. Maar mag je daarom nooit meer grappen maken over doodgaan?"

Platgeslagen

"Ja, je moet met alles kunnen lachen, daar gaat het niet om", zegt De Rycke. "Wel om de hoeveelheid. Maar in De slimste mensword je anderhalf uur lang platgeslagen met de één na andere seksistische grap. Als daar dan net drie vrouwen steengoed zitten te quizzen, wordt dat nogal bevreemdend. Dan geven ze hen een terecht compliment, om dat vervolgens onderuit te halen met een flauw mopje dat ze niet kunnen parkeren. 'Ho ho, oppassen mannen, we mogen hier niet te feministisch worden.' Maar als je dat zegt, word je snel als jaloers of klagerig weggezet."

"Een echt debat hierover is moeilijk", zegt de persoon die dicht bij het programma betrokken was. "Je stoot meteen op dooddoeners als 'humor is subjectief' en 'we mogen humor niet beteugelen'. Natuurlijk niet. Een gelijk loon lijkt me ook net iets prangender dan moppen over vrouwen wegwerken. We moeten hier gewoon eens over beginnen nadenken. Maar in het geval van een kijkcijferkanon als De slimste mens is dat niet evident. If you're winning, dan is kritiek al snel iets van zure mensen."

Beeld RV Vier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234