Zaterdag 15/08/2020

Kunst

De romance van een schilder en zijn thuisstad: vernieuwd James Ensorhuis in Oostende opent de deuren

Het James Ensorhuis in Oostende.Beeld James Ensorhuis

Ruim zeventig jaar na zijn overlijden kun je weer over de vloer komen bij de Oostendse schilder James Ensor. In het vernieuwde James Ensorhuis kun je in de leefwereld van een kunstenaar stappen, wiens eigenzinnige oeuvre ook vandaag nog hoge ogen werpt. 

Een jaar of twaalf, dertien was schilder Luc Tuymans toen hij in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) twee werken van James Ensor zag. De intrede van Christus in Brussel, dat tegenwoordig in het J. Paul Getty Museum in Los Angeles hangt, en De intrige, dat nog steeds tot de Antwerpse collectie behoort, vielen op. “Vooral dat laatste werk intrigeerde mij enorm, door de manier waarop het geschilderd was”, herinnert Tuymans zich. “Het heeft een zeer pertinente indruk op mij nagelaten.”

Kunstliefhebbers die graag een gelijkaardige indruk willen ervaren, kunnen vanaf deze week naar Oostende, de thuisbasis van James Ensor (1860-1949) afzakken. Daar opent het vernieuwde James Ensorhuis de deuren, samen met een interactief belevingscentrum. “De romance tussen de kunstenaar en zijn thuisstad Oostende wordt deze zomer extra in de kijker gezet”, belooft de stad.

De Belgische kunstenaar met Engelse roots schilderde een oeuvre bij elkaar dat zich al in zijn eigen tijd liet opmerken, onder andere door het gebruik van nieuwe kleurpigmenten. “Ensor maakte zijn werk in een heel interessante periode”, zegt restaurateur Geert Van der Snickt. Zijn interesse ging aanvankelijk vooral uit naar de Vlaamse primitieven, maar toen hij bij een restauratie van een werk van Memling in het KMSKA twee te restaureren Ensors zag staan, ging de bal aan het rollen. Uiteindelijk maakte hij zijn doctoraat over de Oostendenaar. “In de tweede helft van de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw kwamen er veel nieuwe materialen en veel nieuwe pigmenten om te schilderen, door de opkomst van de chemische industrie. Schilders als Ensor en Vincent Van Gogh begonnen daarmee te experimenteren om heel kleurrijke schilderijen te maken.”

James EnsorhuisBeeld James Ensorhuis

Samen met de duistere, meer sombere toon van Léon Spilliaerts werk, zijn “de feeërieke kleuren en het licht in Ensors werk” van grote invloed geweest op Tuymans’ oeuvre. Maar de nieuwe pigmenten waren niet altijd even stabiel, waardoor de kleuren na verloop van tijd degradeerden. “Het felgeel in Ensors werk wordt na verloop van tijd fletser. Maar Ensor gebruikte wel meer kwalitatieve pigmenten dan Van Gogh, omdat hij zich financieel meer kon permitteren – ook al beweerde hij zelf graag het tegendeel. Hij was ook niet de enige schilder die met die nieuwe pigmenten werkte, maar hij gebruikte ze wel op een heel pure manier, vooral in zijn avant-gardistische schilderijen.”

Het gaat dan onder andere over De intrede van Christus in Brussel (1889), een panorama dat opvalt door het immense aantal expressieve figuren, vaak gemaskerd of gekostumeerd. Er zijn ook politieke en religieuze figuren te zien, met wie de draak wordt gestoken. Ensor wilde het laten zien op een tentoonstelling van Les XX, de kunstenaarsgroep waarmee hij verbonden was, maar het doek bleek te radicaal. Het werd pas veertig jaar later voor het eerst getoond.

“Ensor was een alleenstaand figuur,” weet Tuymans, die in 2016 een Londense expo over het werk van Ensor cureerde, “vooral omwille van de subversieve kracht van zijn werk. Die weerbarstigheid zie je al in een vroeg werk als De oestereetster. Maar de politieke en sociale kritiek zie je het best op die panoramische schilderijen: die tonen de intrinsieke angst van de bourgeoisie, waar hij overigens zelf toe behoorde, voor de grote massa.”

James Ensor palmt Oostende inBeeld James Ensorhuis

Ensor wordt vaak gezien als een voorloper van het vroeg-20ste-eeuwse expressionisme. Was hij echt zo’n vernieuwer? “Daar bestaat veel discussie over”, zegt Van der Snickt. “Als je het hem zelf zou vragen, zou hij antwoorden: zonder twijfel. Maar de waarheid ligt waarschijnlijk een beetje in het midden. Hij was niet de eerste om nieuwe technieken te gebruiken, maar hij zag er wel het potentieel van in. Hij wilde zich zeker onderscheiden van de anderen.”

Dat is hem ook gelukt, zult u ontdekken in zijn vernieuwde woning, al was het maar door zijn tegendraadsheid. “In de twintigste eeuw is Ensor stelselmatig overschat als modernist en subversieve schilder”, stelde KMSKA-conservator Herwig Todts in 2015 in De Morgen. “Ensor blijft zweren bij de observatie als basis van zijn schilderkunst: hij is geen voorloper van de abstractie. Dat neemt niet weg dat Ensor wél onafgebroken op zoek ging naar innovatie, en allerlei stijlen en genres uitprobeerde. Hij was ook een provocateur en een spotvogel. Maar licht en kleur waren zijn belangrijkste obsessies.”

Ensor palmt Oostende in

Samen met het vernieuwde James Ensorhuis in de Vlaanderenstraat opent de stad Oostende ook een interactief belevingscentrum in het aanpalende pand. In dat centrum komt onder andere het Ensor-werk De baden van Oostende en kunnen bezoekers zelf proberen een Ensor-schilderij te maken. In een expositieruimte loopt tot 27 september 2020 Ensor en Oostende, de eerste van wat een reeks tentoonstellingen moet worden.

Daarnaast palmt de schilder ook de rest van de badstad in. Acteur Wim Opbrouck leent zijn stem uit om Ensor tot leven te wekken op een interactieve wandeling, waarbij de kunstenaar zijn liefhebbers meeneemt op een wandeling langs dertien plekken in Oostende, om te eindigen in MU.Zee. 

ensorstad.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234